Өмірге әндетіп келесің, әнменен жер қойнына енесің
Құрметті қауымға арнау
Құрметті қауым, әнді қадір тұтатын көрермендер! Сағынышпен сағымға айналған асыл ағаны — ән әлемінде әсем қалықтаған аппақ дегелекке теңеп, ақ тілектің, тәтті үміттің құсына балап, бүгінгі «Ән падишасы атанған дара сазгер» атты сазды кешке хош келдіңіздер.
Бар қазақты тамсандырған, таңнан-таңға ән салдырған; өзін әнмен қарсы алдырған — қазақ эстрадасына айрықша із қалдырған аса көрнекті сазгер, ән жанрының майталманы, Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, осы заманғы қазақ эстрадасының негізін салушылардың бірі, Қазақстанның халық әртісі Шәмші Қалдаяқов — ұлт мақтанышына айналған бірегей тұлға.
Өмірбаяннан бір үзік
Шәмші Қалдаяқов 1930 жылғы 15 тамызда Қызылқұм өңіріндегі мөлдір сулы Арыс өзенінің жағасында дүниеге келді. Әкесі Әнапия — он саусағынан өнер тамған ұста, зергер адам болғанымен, әншілікке әуестігі жоқ еді. Ал анасы Сақыпжамалдың той-думанда шырқап салған әндері қалың көптің құлақ құрышын қандырып қана қоймай, бала жүрегіне нұр болып құйылды.
Естелік сөз
«Табиғи дарынымның ана сүтімен келгеніне қуанбасам — ренжімеймін», — деген екен сазгер.
«Менің Қазақстаным»: елдік пен еркіндік әуені
Бұл әннің шығу тарихы да айрықша. Ақмоланы Целиноград деп атап, бес облысты бір өлке етіп, оны Ресей жағына бермек болған тұста Шәмші: «Қазақтың намысын оятатын бір ән жазуым керек», — деген екен. Отаншылдыққа, халықшылдыққа, ұлтжандылыққа баулитын шығармалардың ішінде бұл әннің орны бөлек.
Поэзиядағы үн
Ақын Мұқағали:
«Шәмшіге айт, тағы да бір таңдандырсын,
Жындандырсын жүректі, жандандырсын.
Мәңгілік өлмес махаббатым айта жүрер,
Мәңгілік өлмейтұғын ән қалдырсын».
Тарихи жаңғырық
- 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінде жастар «Елім-ай» әуенімен ұрандап шырқады.
- Ел басын ұлықтау рәсімінде де шырқалған сәттері болды.
- Әнұраннан туған ұлттық рух елге, туған жерге өшпес сезім сыйлайды.
Толғаныс
«Менің әнұраным! Болашаққа бағыт берген, көкірегіне жарық берген. Өн бойыңды шабыт кернеп, ертеңіне халық сенген. Ақырында қазағыма тәуелсіздік алып келген…»
«Менің Қазақстаным» — рух көшін алға тартқан ән. Бұдан асқан бақыт бар ма, бақ бар ма?
Анаға тағзым: «Ана туралы жыр»
Сазгер бір сөзінде: әннің шығуына үлкен себеп болған — өзіне әлемнің жарығын сыйлап, өнер әлемінің есігін ашқан аяулы анасы Сақыпжамал Бұхарбайқызының 1959 жылы мезгілсіз дүние салуы, — деп еске алады.
«Апа, мен сенің басыңа кесене орнатам деп айта алмаймын. Бірақ саған әннің ең асылын, ең нәзігін арнап жазамын. Ол ешқашан ұмытылмайды», — дейді.
Ғафу Қайырбековтың сөзіне жазылған «Ана туралы жыр» — осы сағыныштың, осы іңкәрліктің үні.
Жыр жолдары
Ұйқысыз түндер өтіпті, таңнан нұр сауған,
Нәресте үні — шекер-ау, күтіп тұрса алдан.
Дүниеге мені әкелген жанды ардақтап,
Анама әнім шырқалған.
«Вальстің королі» атанған саз
Әнапия шаңырағында бір ұл дүниеге келгенде, жеңгелері: «Қалдаяқ, сен ұлды болдың!» — деп, оралған сәбиді әкесінің қолына ұстатады. Қайратты қолды сезіп жылаған ұлына әкесі: «Сені Жәмшид патшаның атымен атайын деп едім. Бірақ мына даусың патшаныкінен гөрі әншінікіне көбірек ұқсайды екен», — деген деседі.
Кейін Жәмшид атанған бала — Шәмші Қалдаяқов болып, бүкіл Қазақстанға «Вальстің королі» деген атпен танылады. Жастар сүйіп тыңдайтын, бозбалалар ән арқылы сырын жеткізетін вальстер аз болған жоқ.
Белгілі вальс әндері
- «Ақерке»
- «Ақжайық»
- «Арыс жағасында»
- «Сыр сұлуы»
- «Тамшы аруы»
- «Қайықта»
Бұл әндердің қай-қайсысында да адам жүрегіне ұялаған ғажайып сезімдер Шәмші әуенінен өз өрнегін табады:
Шәмшінің әні, Шәмшінің әні —
Таңдайдан кетпес бал шырын дәмі.
Сызылып деммен, жаяды желмен,
Жанға айтпаған жан сырыңды әлі.
Сағыныш сазы: «Әнім сен едің»
Бірде Шәмші досы Тұманбай Молдағалиевке келіп: «Біз бір ән жазуымыз керек. Бір мұңлық жігіт сүйгеніне қосыла алмай, сүйгені басқаға тұрмысқа шыққандағы өкінішін жырлайық. Сағыныштың зарын шығарайық», — дейді.
Тұманбай Молдағалиевтің сөзіне жазылған «Әнім сен едің» — сол мұңның әуенге айналған көрінісі.
Шаттық сыйы: «Қуаныш вальсі»
Үйлену тойы — екі жастың қосылуы, қос өзендей табысуы. Мұхтар Шахановтың үйлену тойына сый ретінде шашылған ән шашу — «Қуаныш вальсі».
Мұхтар Шахановтың сөзіне жазылған бұл ән — қуаныштың қалықтаған қадамы.
60–70 жылдар: мөлдір әуездің дәуірі
60–70 жылдардағы Шәмші әндері ғажайып саздылығымен, сылдырап аққан бұлақ суындай тап-таза сыңғырымен, лирикалық наздылығымен ерекшеленеді. Жаңа туған әндер жас жүректің жалын сезімін, адал да мөлдір махаббатын жеткізгендей еді. Жастар да іңкәр сезімін көбіне Шәмші әндерімен білдіретін.
Сұлулыққа үн қату
Майчекеннің сөзіне жазылған «Бәрінен де сен сұлу» — сезімнің ең нәзік бояуын таба білген ән.
Әннің құдіреті
Өмірге әндетіп келесің, әнменен жер қойнына енесің. Ән — көңілдің құмары, қуаныш — тойдың сыңары, жастық — өмірдің ынтызары.
Үміт пен құштарлық
«Жылдар өмірдің өзенімен ағады кезегімен…» — сазгер өмірге құштарлығын, ертеңге үкілі үмітін әнге айналдырды.
Өмір әуені: «Өмір өзен»
Мұхтар Шахановтың сөзіне жазылған «Өмір өзен» — уақыт ағысын, жүрек тынысын тыңдатады.
Күтудің лебі: «Кешікпей келем деп ең»
«Кешікпей келем деп ең, мен тұрмын елеңдеумен…» — қызды күткен жігіттің сағынышы әуенмен тербеледі. Бұл ән де тыңдарман жүрегінде өз орны бар туынды.
Туған жерге тағзым: «Сыр сұлуы» және «Арыс жағасында»
Сыр өңіріне арналған әндерде елдің мызғымас бірлігі, тату тірлігі, ынтымағы мен достығы, ыстық ықыласы мен шынайы ақ пейілі әсем ырғаққа тербеледі. Шүкіровтің сөзіне жазылған «Сыр сұлуы» — соның жарқын мысалы.
Әннің туу сәті туралы
Жазушы, сазгердің досы Оразбек Бодықов бұл әннің қалай туғанын былайша баяндайды: бір күні қараторы жігіт жолығып, «Екеуіміз бір өзеннің бойында туыппыз, бір өзеннің суын ішіппіз. Мен осында сүйіктімді таптым. Шәмші атыңыз бар, қалайша сізге бір сұлу жолықпады?» — дейді. Сонда сазгер: «Қиялымнан туған сұлу — осы жерде туған», — деп жауап береді. Әлгі жігіт: «Олай болса, неге әндеріңізде Арыс жоқ? Өзеннің сұлулығын әнге қоспаймыз ба?» — деген екен. Сол кездесуден кейін «Арыс жағасында» әні дүниеге келеді.
Сапар ізі: «Сыған серенадасы»
1959 жылы Шәмші консерваториядан шығып қалып, елге оралуды ар санап, бос жүрген күндерінің бірінде Алматыдағы Тастақ базарында сығандар гитарамен ән салып, думандатып отырғанын көреді. Олардың өнерін ұзақ тамашалайды.
Сыған әуеніне еліккен сазгер сыған жігітінен гитараны сұрап алып, жақында шығарған әндерін орындайды. Сол бір таныстық пен сағыныштың әсерінен Қыдыр Мырза-Әлидің сөзіне жазылған «Сыған серенадасы» өмірге келеді.
Тойға тарту болған ән
Келесі әннің де өз тарихы бар: обкомның үшінші хатшысы Қаражан Әбіләзимов мектепті жаңа бітірген жас қызға үйленіп, тойына шақырады. Сол тойға арнайы шығарылып, сый ретінде орындалған ән — Мұхтар Шахановтың сөзіне жазылған «Ақ бантик».
Мұра: жүздеген ән, халықтық ғұмыр
Ұлы композитордың артында 300-ге жуық ән қалды. Сол әндердің қатарында «Қайықта», «Шәмшімен сырласу» сынды жұрт жадында жатталған туындылар бар.
Соңғы сарқын: «Отырардағы той»
Шәмші Қалдаяқов өмірден озар шағында туған жеріне арнап «Отырардағы той» әнін жазады. Өлеңі — С. Асановтікі, әні — Ш. Қалдаяқовтікі.
Қоштасу сөзі
Ән патшасы атанып, халқының құрметіне бөленген; әр жүректе махаббат отын маздатқан — оның Арыстың ерке толқынындай, Каспийдің көгілдір тұнығындай сұлу да сырлы әндері еді. Енді, міне, Шәмшінің өзі де өшпес әнге айналды.
Осымен Шәмші Қалдаяқовқа арналған «Ән падишасы атанған дара сазгер» атты сазды кеш тәмам. Көңіл қойып тыңдағандарыңызға көп рақмет!