Қазақша рефераттар

Мақта және зығыр маталары

Сабақтың тақырыбы

Мататану негіздері: мақта және зығыр маталары (5-сынып).

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: оқушыларға мататану ұғымын, мақта мен зығыр маталарының алыну жолдарын түсіндіру.
  • Дамытушылық: мата туралы түсініктерін кеңейту, талдау және салыстыру дағдыларын дамыту.
  • Тәрбиелік: әсемдікті сезінуге, ұқыптылыққа және еңбек мәдениетіне тәрбиелеу.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Сабақтың әдісі

Түсіндіру, сұрақ-жауап

Пәнаралық байланыс

Дүниетану, бейнелеу өнері

Көрнекілік құралдары

Мата қиындылары Қайшы Ине-жіп

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сәлемдесу. Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Назарын сабаққа шоғырландыру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  1. Шайдың қандай қасиеттері бар?
  2. Шайдың қандай сорттары өсіріледі?
  3. Олардың бір-бірінен қандай ерекшелігі бар?
  4. Шайды дұрыс демдеу жолын түсіндіріңдер.
  5. Какаоның қандай қасиеттері бар?
  6. Какаоны қонақтарға қалай ұсынады?
  7. Кофенің қандай қасиеттері бар?

III. Жаңа сабақ

Барлық тоқыма маталар талшықтардан тұрады. Алғашқы адамдар жіп алуға қалақай және кендір (кенешөп) талшықтарын пайдаланған. Қазіргі кезде табиғи талшықтармен қатар химиялық талшықтар да кең қолданылады.

Өсімдік талшықтарынан алынатын табиғи маталардың ішінде ең кең таралғаны — мақта мен зығыр.

Мақта (қоза)

Өсімдік талшығы

Қоза — биіктігі шамамен 1 метрге дейін өсетін біржылдық бұталы өсімдік. Өскін жетілген кезде ұрық қабығы ашылып, ішіндегі өзек талшықтарға оралып тұрады.

Мақта талшығының сипаттамасы

  • Ақ түсті, үлпілдеген.
  • Қысқа, жұмсақ, жіңішке.
  • Осы талшықтан мақта жібі мен мақта маталары өндіріледі.

Мақта тұқымынан май алынады, ал қалғаны мал азығына жаратылады. Құнды қасиеттеріне байланысты мақтаны «ақ алтын» деп атайды.

Шығу тегі

Үндістан, Қытай, Мысыр

Өсу жағдайы

30°С ыстықты және мол ылғалды ұнатады; Қазақстанда оңтүстікте өсіріледі.

Зығыр

Өсімдік талшығы

Зығыр — биіктігі 1 метрге жетпейтін өсімдік. Талшық өсімдіктің сабағының қабықты бөлігінен алынады. Бұл талшықтар луб талшықтары деп аталады.

Зығыр талшығының сипаттамасы

  • Тегіс, ұзын, тіке.
  • Беріктігі жоғары, қалыңдау.
  • Матасы көбіне сұр реңкті, өзіндік жылтыры бар.

Өзінің жылтыр сұр түсіне байланысты зығырды «солтүстік жібегі» деп те атайды.

Шығу тегі

Ресей

Өсу жағдайы

Жарық пен ылғалды ұнатады; орташа жылылықта жақсы өседі; жеңіл аязға төзімді.

Мақта мен зығыр маталарының қасиеттері

Кез келген мата сияқты мақта және зығыр маталары да механикалық, гигиеналық және технологиялық қасиеттерге ие.

Мақта матасының ерекшелігі

  • Жылтыр емес, сәл кедір-бұдырлы.
  • Суды жақсы сіңіреді, тез кебеді.
  • Ауа өткізеді, жеңіл жуылады.
  • Қатты мыжылады, жақсы үтіктеледі.

Түрлері

Шыт Бәтес Фланель Джинсалық мата Вельвет

Зығыр матасының ерекшелігі

  • Өте берік әрі мықты.
  • Техникалық мақсатта жиі қолданылады.
  • Киім және төсек-орын тігуге жарамды.

Түрлері

Зығыр полотносı Зығыр бәтесі Кенеп (парусина) Брезент (шатыр, рюкзак)

Матаны алу: жіп иіру және тоқымашылық

Түрлі мақсаттағы маталарды дайындау үшін әртүрлі жіптер қажет. Жіп талшықтан дайындалады — бұл процесс иіру деп аталады.

Иіру кезеңдері

  1. Талшық тоқыма фабрикасына бума түрінде жеткізіледі.
  2. Талшық тазартылады.
  3. Арнайы тарау (чесальная) машинасында таралады.
  4. Бауларға бөлінеді.
  5. Бауды созу және иіру арқылы жіп алынады.

Тоқымашылық

Тоқыма фабрикасында жіптер тоқыма станогында айқасу арқылы матаға айналады. Бұл процесс тоқу немесе тоқымашылық деп аталады.

Станокта негізгі жіп (тік жіп) және арқау жіп (көлденең жіп) қолданылады. Матаның шеті жиек (кромка) арқылы реттеліп, дайын мата білікке оралады. Станоктан жаңа шыққан мата қатал (суровый) мата деп аталады.

Мата өңдеу операциялары

Үйіту (опаливание)

Матаның өң бетіндегі шығып тұрған талшық ұштарын алып тастау.

Ағарту

Матаны ағартқыш арқылы тазартып, реңін ашу.

Бояу

Матаны белгілі бір түске бояу.

Басу (печатание)

Ағартылған немесе біртүсті матаның бетіне өрнек түсіру. Мұндай мата әрленген, айшықталған (набивной) мата деп аталады.

Матаның өң беті мен ішкі бетін ажырату

Киім тіккенде матаның өң жағы мен ішкі жағын дұрыс анықтау маңызды. Негізгі белгілер:

  • Өң бетінде түйіндер аз болады.
  • Өң бетіндегі өрнек анық көрінеді.
  • Жиегі (кромка) өң бетінде жатық болады.
  • Өң беті жылтырырақ, ішкі беті күңгірттеу келеді.

Анықтама: жіп иіру

Жіп иіру — жеке қысқа талшықтардан ұзын иірілген жіп алу процесі.

Анықтама: тоқымашылық

Тоқымашылық — мата алу үшін иірілген жіптерді өзара өріп-тоқу процесі.

Жіп иіру де, тоқымашылық та ерте заманнан белгілі өндірістік-еңбек түрлері болып саналады.

IV. Жаңа сабақты бекіту

  1. Талшықтар қандай түрлерге бөлінеді?
  2. Зығыр мен мақта маталарының айырмашылығы қандай?
  3. Жіп иіру дегеніміз не?
  4. Тоқымашылық қандай процесс?
  5. Тігін матасы неден тұрады?
  6. Матаның негіз жібін қалай анықтаймыз?
  7. Матаның өң бетін анықтау не үшін қажет?

V. Сабақты қорыту

Бүгін мататану негіздерімен танысып, мақта және зығыр маталары туралы маңызды мәліметтер алдық. Сонымен бірге матаның өң және ішкі бетін ажырату жолдарын үйрендік.

VI. Үйге тапсырма

Үй тапсырмасын мұғалім сабақ соңында нақтылап береді.

VII. Жұмыс орнын ретке келтіру

Құрал-жабдықтарды жинап, жұмыс орнын таза әрі ұқыпты күйге келтіру.