Темір жай зат, екіншісі химиялық элемент ретінде
Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауларында атап көрсеткендей, болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына қосылу үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін негізгі күш — білім. Сондықтан бүгінгі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдына оқыту үдерісін технологияландыру міндетін қойып отыр.
Н. Ә. Назарбаевтың «Қазақстан–2030» бағдарламасында да елімізді ілгері жылжытатын, экономикасын көтеруге үлес қосатын келешек ұрпақ — бүгінгі жастар екені айрықша аталады. Бұл ой білім беру жүйесінің барлық буынына үлкен жауапкершілік жүктейді. Ол міндеттер Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында және мемлекеттік білім беру стандарттарында нақты көрсетілген.
Негізгі тұжырымдар
- Елбасының «ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық» деген пікірі — білімнің стратегиялық маңызын айқындайтын нақты дәлел.
- Әр мұғалімнің мақсаты — жан-жақты білімді, қиындықты еңсере алатын, ақылды, парасатты, адамгершілігі жоғары, тәрбиелі оқушы қалыптастыру.
- Мектеп сапасы ұстаз еңбегіне байланысты: қазіргі педагогикалық технологиялар мен тиімді әдіс-тәсілдер жүйелі қолданылғанда ғана оқушының дамуына жол ашылады.
Химия сабағында шығармашылық қабілетті қалыптастырудың өзегі
Өз тәжірибемде дамыта оқыту технологиясымен қатар ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолданамын. Бұл тәсілдер ең алдымен оқушының өз бетімен жұмыс істеу дағдысын күшейтіп, қазіргі ақпараттық жүйелерді пайдалану мәдениетін қалыптастырады. Сонымен бірге интерактивті тақтамен жұмыс істеу біліктілігі мен оқу-танымдық белсенділік артады.
Сабақ қаншалықты сапалы, мазмұнды әрі шебер ұйымдастырылғанымен, оқушы тарапынан өзіндік белсенділік пен әрекет болмаса, нәтиже де күтілген деңгейде болмайды. Осы ойды ағартушы ғалым Ахмет Байтұрсынұлы да ерекше атап өтеді: бала білімді тәжірибе арқылы өз бетімен толықтырып отыруы керек. Бұл — оқушының танымдық дербестігін ерте кезден-ақ бағалаған маңызды педагогикалық көзқарас.
Дамыта оқытудағы мұғалімнің міндеті
Жұмысты деңгейлеп ұсыну
Орындалатын тапсырмаларды оқушының білім деңгейіне қарай шағындап, қолжетімді әрі кезең-кезеңімен беру.
Бағыт-бағдар көрсету
Қойылған мақсатқа жету үшін түсіндіру, көрсету, үйрету арқылы оқушыны дербес шешімге жетелеу.
Эмоция, қызығушылық және тәжірибе: химияның қозғаушы күші
Оқушы қызықты химиялық тәжірибені көргенде (мысалы, магнийдің жануы), толқып, таңырқайды — эмоция пайда болады. Таным үдерісінде таңдану сезімінің рөлі ерекше. Педагогикалық тәжірибеде «эмоциялық жұқтыру» қағидасы маңызды: жағымды эмоция бір оқушыдан екіншісіне беріліп, бүкіл сыныптың қатысуын арттырады. Сондықтан мұғалім сабақ барысында жағымды эмоция тудыратын оқу жағдайларын мақсатты түрде ұйымдастыруы тиіс.
Шығармашылық тапсырмалар арқылы ойлауды дамыту
8-сынып: «Алғашқы химиялық ұғымдар»
Оқушыларға сөйлем құрау тапсырмасы беріледі: бір сөйлемде оттегі жай зат ретінде, екінші сөйлемде химиялық элемент ретінде қолданылуы керек. Дәл осылай темірге де қатысты орындалады.
Мысал сөйлемдер
- Су молекуласында оттегі атомы бар.
- Балықтар суда еріген оттегімен тыныс алады.
- Темір оксидінің құрамында темір атомы бар.
- Балта мен балға темірден жасалады.
Нәтиже
Оқушы ұғымдарды ажыратып үйренеді, ғылыми тілмен дәл сөйлеуге дағдыланады және мазмұнды ой құрастыру қабілеті дамиды.
9-сынып: «Металдар» тақырыбына жұмбақ
Ақ металл айналады тыным таппай,
Жүргендей су бетінде орын жақпай.
Аздан соң суға сіңіп, жоқ болады,
Оқушы, ал ойланып қойма таппай.
Бұл жұмбақ арқылы сілтілік металдардың судың әсерімен әрекеттесуін талқылауға болады: неге тез «ерігендей» болады (белсенді металл), реакция нәтижесінде не түзіледі (сілті және газ тәрізді өнім). Кейін мұғалім тәжірибе көрсетіп, химиялық қасиеттерін нақтылайды.
8-сынып: «Оттегі» тақырыбына жұмбақ
Иісі де, дәмі де жоқ, ұсталмайды.
Ол болмаса, жер бетінде өмір жоқ.
Ақыры жанған отың тұтанбайды.
Жауабы: оттегі.
Тәрбиелік мазмұн: «Екі соқа» әңгімесі арқылы ой салу
Бір шеберханада темірден екі соқа жасалады. Бірі диқанның қолына тиіп, бірден еңбекке араласады. Екіншісі дүкенде ұзақ уақыт қимылсыз жатады. Кейін екеуі кездескенде, еңбекке жұмсалған соқа жарқырап, мықтылана түскен, ал дүкенде жатқан соқа қарайып, тот басқан болады. «Мені жарқыратқан еңбек», — дейді бірінші соқа.
Химиялық байланыс
Темірдің коррозияға ұшырауы, тотығу үдерісі, қорғаныш қабаттардың маңызы туралы түсінік береді.
Тәрбиелік идея
Еңбек пен әрекет — дамудың шарты; әрекетсіздік — тоқырауға бастайды.
Мақал-мәтелді сабақта қолдану: «Су» тақырыбы
- «Сумен ойнама — батарсың, отпен ойнама — жанарсың.»
- «Су бергеннің сауабы бар, су төккеннің жауабы бар.»
- «Ақпаса — су сасиды, ойламаса — ми сасиды.»
Осыдан кейін оқушылар су туралы білетін мақал-мәтелдерін ортаға салып, өздері құрастырған өлеңдері мен шағын шығармаларын оқиды. Мұндай шығармашылыққа негізделген сабақтар мазмұнды, әсерлі әрі есте қаларлық өтеді.
Қорытынды
Химия сабағында шығармашылық қабілетті қалыптастыру — технологияны орынды қолдану, эмоция мен қызығушылықты күшейту, оқушының дербес әрекетін қолдау, сондай-ақ тілдік-логикалық тапсырмалар, жұмбақ, әңгіме және мақал-мәтел сияқты әдістерді жүйелі енгізу арқылы нәтижелі іске асады.