Қынарда - жағасында, маңында
Ыбырай Алтынсарин (1841–1889)
Ыбырай Алтынсарин — қазақ ағартушылығының көрнекті өкілі, ұстаз, жазушы және ақын. Оның мұрасы — білімге, еңбекке, адамгершілікке үндейтін өлеңдер мен тәрбиелік мәні жоғары әңгімелер. Төмендегі үзінділерде отбасылық мейірім, ұрпаққа үміт арту, ғылым мен өнердің қуаты, оқу-білімнің жарығы айқын көрінеді.
Үміт пен аманат: Балқожаның сәлемі
Үзік жолдар
Үміт еткен көзімнің нұры — балам,
Жаныңа жәрдем берсін хақ тағалам.
Атаң мұнда, анаңмен есен-аман,
Сүйіп сәлем жазады бүгін саған.
Бұл жолдарда үлкеннің балаға деген ықыласы, ізгі тілегі мен жауапкершілікке толы аманаты сезіледі. Ыбырайдың өмір жолындағы тәрбиелік бағыттың тамыры осындай отбасылық құндылықтармен сабақтас.
Өнер-білімнің қуаты
«Өнер — білім бар жұрттар» (үзінді)
Өнер-білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден
Көзіңді ашып-жұмғанша,
Жылдам хабар алғызды....Отынсыз тамақ пісірді,
Сусыздан сусын ішірді.
Теңізге жүзді балықтай,
Дүниені кезді жалықпай.
Ой түйін
- Өнер мен білім — елдің өркендеуінің басты тірегі.
- Ғылым адамға қашықты жақындатып, уақытты үнемдетеді.
- Техника мен жаңалықтар — еңбекті жеңілдететін мүмкіндік.
- Алға ұмтылу — дүниені тануға бастайтын әдет.
Өзін-өзі сынға алу және ұрпаққа сенім
Үзік жолдар
Біз надан боп өсірдік,
Иектегі сақалды.
«Өнер — жігіт көркі» деп,
Ескермедік мақалды.
Біз болмасақ, сіз барсыз,
Үміт еткен достарым,
Сіздерге бердім батамды!
Бұл шумақтарда ақын өткеннің кемшілігін жасырмай, кейінгі буыннан үміт күтеді. Негізгі ой — ұятпен мойындау емес, ілгері басуға шақыру: өнер мен білімді жасқа ертерек сіңіру.
Оқу-білімге шақыру
«Кел, балалар, оқылық!» (үзінді)
Бір Аллаға сыйынып,
Кел, балалар, оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!
Оқысаңдар, балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Негізгі идеялар
Ықылас
Оқығаныңды жүрекке тоқу — нәтижеге жеткізетін жол.
Жарық
Білім — қараңғылықты сейілтетін шам.
Үміт
Еңбек пен ізденіс тілекті жақындатады.
Жүйелілік
Оқу — тұрақты дағдыға айналғанда ғана берік болады.
Шығармалары
Өлеңдері
- «Кел, балалар, оқылық!»
- «Өнер-білім бар жұрттар»
- «Өзен»
- «Жаз»
- «Әй, жігіттер»
- «Залым төреге»
Әңгімелері
- «Ағаш үй мен киіз үй»
- «Қыпшақ Сейітқұл»
- «Асан мен Үсен»
Сөздікпен жұмыс
- Өксіген
- Бұл контексте: шөлдеген деген мағына береді.
- Қынарда
- Жағасында, маңында дегенді білдіреді.
- Жай
- Орын (жер), қоныс.
- Жанабында
- Жанында, маңында деген мағынада.
Тапсырмалар
Шағын эссе
«Асан мен Үсен» тақырыбында қысқа эссе құрастырыңдар.
Топтастыру
«Ыбырай» тақырыбына қатысты ұғымдарды топтастырыңдар.
Сөзжұмбақ
«Ыбырай» туралы сөзжұмбақ құрастырыңдар немесе шешіңдер.
Сабақты бекіту сұрақтары
- Ыбырай Алтынсарин кім?
- Атасы Ыбырайды неліктен бауырына басып тәрбиеледі?
- Ыбырайдың қазақ даласында мектеп ашудағы мақсаты қандай болды?
- Ақынның қандай шығармаларымен таныстыңдар?
- Ыбырайдың ең алғаш шыққан кітабы қай жылы және қай жерде жарық көрді?
Қорытынды: Ыбырай мұрасы — оқу мен тәрбиені қатар ұстаған ағартушылық жол. Оның өлеңдері мен әңгімелері бүгін де білімге ұмтылуға, пайдалы іске бейімделуге және адамдықты сақтауға үндейді.