Жағалаудағы Еуропа кемелері зар жылаған алып денелі қара адамдарға лық толды

Бенин және отарлау дәуірінің алғашқы қақтығыстары

Азия құрлығындағы түркі тектес тайпалардың ішінде Ресей отарлауына қатты қарсылық көрсеткен халықтың бірі — қазақтар. Ал Африкада отарлаушы Еуропамен алғаш қақтығысқа түскен елдердің алдыңғы қатарында — Бенин.

Португалдар Үндістанға баратын теңіз жолын игеру барысында ең әуелі Африка жағалауларымен жүріп өтті. Алайда шамамен XVI ғасырдың басында еуропалықтар отты қаруы болғанымен, «Қара құрлыққа» ішкерілей ене алмады: олар көбіне жағалаудағы қалаларды үркітіп, шектеулі аумақта ғана ықпал орнатты. Мұндай бақылаудағы территориялар Африканың 10 пайызына да жетпейтін. Ал еркіндік сүйгіш жауынгер тайпалар құрлықтың ішкі бөліктерінде өз тіршілігін жалғастыра берді.

Құл саудасының қалыптасуы: делдалдық, қару және ақша

Америкада плантациялар көбейіп, ірі монополист компанияларға арзан жұмыс күші қажет болды. Физикалық тұрғыдан қуатты африкалықтарды ауыр еңбекке икемді күш ретінде көрді. Бірақ ол кезеңде бүгінгідей «қара нәсілділер — құл» деген қалыптасқан ұғым болған жоқ. Керісінше, Солтүстік Африкадағы құл базарларында сары шашты, көк көзді еуропалықтар да, орыстар да, грузиндер мен черкестер де, болгарлар мен румындар да сатылатын.

Еуропа үлкен әскери шығынға бармай-ақ, бағынбаған аймақтардан адам күшін тұрақты түрде алудың айласын тапты: делдалдарға сүйену. Португалдар бениндіктерге қару-жарақ пен ақша ұсынып, айырбасқа адам алуды күшейтті. Ал Бенин билеушілері Африка түкпірінен айдап әкелінген тұтқындарды португалдарға өткізіп отырды.

Жағалаудағы еуропалық кемелер зар илеген, алып денелі адамдарға лық толды. Осылайша ірі көлемді құл саудасы жүйеге айналды.

Атлант арқылы тасымал: адам төзгісіз жол және «пайда» логикасы

Еркіндікте өмір сүрген бұл адамдар Атланттың жүрек айнытар айдынында бірнеше ай жүзіп, Америкаға жеткізілді. Жол бойы теңізге үйрене алмай қиналды, палубада құсып, ауруға шалдықты. Бұған қоса, қожайындардың шектен тыс қатыгездігі — апталап аш ұстау, азаптау — өлім-жітімді үдетті. Көп жағдайда бір кемедегі 100 адамның 70-і жолда қаза табатын.

Сөйтіп, өмір бойы бостандықты таныған африкалықтар топ-тобымен құлдыққа айдалды. Бұл — қасіреттің бастамасы ғана еді.

Қару арқылы «даму» иллюзиясы: Бениннің қысқа өрлеуі мен құлдырауы

Бенин әміршілері: «Егер бізде отты қару болса, көршілерді бағындырамыз, сөйтіп дамыған Еуропамен иық тірестіретін күнге жетеміз», — деп ойлады. Алғашқы жылдары шынында бәрі «сәтті» көрінді: ақ адамдар бениндіктердің қолына қару ұстатып, өздері сырттай бақылап отырды. Отты қарумен жарақтанған әскер көршілерін бірінен соң бірін бағындырды, Бенин әскери империяға айналды.

Бірақ көп ұзамай алып империяның іргесі сөгіле бастады. Бағындырылған жерлер қаңырап бос қалды: жұмыс істейтін адамдардың көбі құлдыққа сатылып кеткен еді. Шаруашылық күйреді, егіншілік пен жер жыртуға ынта жоғалды. Уақытша пайдаға малданған билеушілер қамсыз тірлігін жалғастыра берді.

Қару асынған елден енді қарапайым жұрт жан-жаққа қаша бастады. Оңтүстік Нигерияда қашқындар көбейді. Тіпті Бениннен қашқан Гинува есімді патша ұлы қашқындарды біріктіріп, Варри корольдігінің негізін қалады. Қысқасы, құр қаруға сүйенген бір кездегі алып Бенин өз әлсіреуін аңғармай қалды.

Ақырында әлсіреп, іштен іріген елді ағылшындар келіп отарға айналдырды. Бениннің қарсы тұруға да қауқары қалмады.

Тарихи сабақ: қаруды қолдану мен қаруды жасау — екі бөлек

Бұл мысал «бір кезде елшілеріміз Мәскеуге барып, отты қару алғанда біз ешкімнің отарына айналмаған болар едік» деген жалған үмітке елітпеу керегін ұқтырады. Адам өлтіру тәсілін игергенімізбен, сол қаруды өзіміз жасап шығара алмасақ, бәрібір біреудің аузына қарап телміріп өмір сүреміз.

Жоңғар мысалы: сырттан келген технологияның «бағасы»

Алысқа бармай-ақ қояйық: Бенин тағдырын қайталаған жақын мысал бар — жоңғарлар. Швед тұтқыны Иоганн Густав Ренат көшпелі халыққа зеңбірек құюды және оны қолдануды үйретті. Ақыры не болды? Тоз-тозы шыққан, қансыраған жауынгер халық жер бетінен құрып кетті.

Португалдар Бенинге қаруды ашық түрде ұсынса, Ресей жоңғарларға қатысты мұны астыртын жағдайда жүзеге асырды деген пайым бар. Оқиға желісі былай өрбиді: I Петр патша билікке келе сала шведтермен соғысады. Полтава маңындағы шайқаста Ренат есімді швед офицері тұтқынға түседі. Патша жарлығымен ол өзге аймақтарға емес, жоңғарлармен шекаралас өңірге — Ямышев (қазақша Жәміш) бекінісін салу экспедициясына жіберіледі. Экспедицияны Бухгольц бастап шығады.

Жолда орыс жасағы ойрат қосындарына кезігіп, екі жақ күтпеген жерден соғысып кетеді. Бұл таңғаларлық жайт: ойраттардың бұған дейін Сібір шептеріне талай рет елшілік жібергені, тіпті Мәскеуге дейін барып қайтқаны мәлім. Сонда не үшін патша адамдарына шабуыл жасалды? Қақтығыс соңында орыс жасағы шегінеді де, Ренат кездейсоқ тұтқынға түседі.

Ренаттың тұтқынға түсуі кездейсоқтық па, әлде әдейі жасалған жағдай ма — бұл сұрақтың жауабын оқырманның өзіне қалдыруға болады. Өйткені басты мәселе басқа: ғылымы мен жаңалығы жоқ елдің түбі бодандыққа түсуі — дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат.

Қорытынды: ғылым мен білімге сүйенбеген елдің соңы

Үнемі жаңарып отырмаған нәрсе түбі ескіреді. Ескіге байланып, көне жүйеден шыға алмасаңыз — жаңа дүниенің келуі қиындайды. Жаңадан келген азғантай мүмкіндік те қордаланған ескінің арасында өз құнын жоғалтады. Бұл — иістеніп кеткен асқа таза тамақты араластырғанмен бірдей.

Ақыр соңында әбден әлсіреген бениндіктерді Англия, ал жоңғарларды Ресей оңай олжаға айналдырды. Ғылым мен білімге арқа сүйемеген елдің тағдыры трагедиямен аяқталатыны — бүгінге қалатын сабақ.