Ұяты жоқ, өзінің ағаттық істеріне ұялмайтын балаларға үлкендер ренжиді
Ар, ұят, намыс: адамгершіліктің өзегі
Қазақ дүниетанымында ар, ұят, намыс — адамның ішкі өлшемі, кісіліктің тірегі. Бұл ұғымдар тек жеке мінез-құлыққа емес, отбасы мен елдің абыройына дейін әсер етеді.
Тақырып
Арыңды жасыңнан сақта
Мақсаты
Ар ұғымының адамгершілік құндылық ретіндегі мәнін ашу.
Түсінік
Ұят, ар, намыс туралы ұғымдарды жүйелеу.
Тәрбие
Ізетті қарым-қатынасқа баулу, арлы бала тәрбиелеу.
Халық даналығы: мақал-мәтелдер
Мақал-мәтелдер ар мен намыстың бағасын қысқа да нұсқа жеткізеді: ұят — тежегіш, ар — өлшем, намыс — қорған.
Ар мен ұяттың салмағы
- Ерді намыс өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді.
- Ер жігітке өлімнен ұят күшті.
- Жігіттің құны — жүз жылқы, ары — мың жылқы.
- Ақылың болса, арыңды сақта: ар — ұят әр уақытта керек.
Намыс — елдік өлшем
- Ел намысы — ер намысы.
- Ер жігіт — елінің ұлы, намысының құлы.
- Мал сақтама, ар сақта.
- Малыңа сүйенбе, арыңа сүйен.
Ой қозғау
«Жақсы жігіт ақылына жеңдіріп іс қылар, жаман жігіт оңай істі күш қылар» дегеннен нені байқауға болады?
Дәйексөздер: арды ардақтау
«Опасызда ұят жоқ, ұятсызда опа жоқ.»
«Ұят — жаман ойдың жүгені.»
«Көп сөзден ұял — тек отыр.»
«Өлімнен ұят күшті.»
«Бар бәледен ұят сақтайды. Барлық жақсы істің байламы да — ұятта.»
Халық даналығы
Ар мен ұяттың анасы — әдептілік.
Ұят пен ар адамды әдепті, ізетті болуға жетелейді. Адам кейде оқыс қылығына, тұрпайылық танытқанына, дұрыс істемегеніне ұялады. Ұялу — жақсы қасиет. Ал ұятқа қалдырмайтын іс жасау — одан да жақсы.
Түсінік: ар, ұят, намыс нені білдіреді?
Кісілік пен әдептің байланысы
Адамның жеке басы — оның кісілігі. Кісілік — абырой, бедел, дәреженің жиынтығы. Мұның бәрінің ұйытқысы — әдептілік. Сондықтан адам өз өмір салтын әдепке негіздеуі тиіс: әдеп мінезді реттейді, адамды қоғамға пайдалы етеді.
Ар туралы анықтама
Шәкәрім энциклопедиясында А. Тоқсамбаева: «Ар — адамгершілік сана, этика-философиялық категория» деп көрсетеді. Қазақ ұғымында адамгершілік — жақсы қасиеттердің жиынтық өлшемі болса, ар — сол қасиеттердің бастауы, қайнар көзі.
Намыстың мәні
Намыс адамның жан дүниесімен, Отаны, отбасы, ұлты, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуінен оянады. Адам иман мен ар-ожданды ең асыл қазына деп танып, оны қорғап, ұлғайту үшін білім мен еңбекке ұмтылса — бұл шынайы намыстың көрінісі.
Қандай адам — ұятты?
Инабатты адам — ұятты. Сыйлы адам — ұятты. Сабырлы, ойлы адам — ұятты. Абыройлы адам — ұятты.
Сұрақтар
- Ұят дегенді қалай түсінесің?
- Инабатты адам деп кімді айтамыз?
- Сыйлы адам деген ұғым нені білдіреді?
- Неліктен сабырлы, ойлы адамды «ұятты» деп бағалайды?
- Абыройлы болу — ар мен ұятқа қалай байланысты?
Өсиет әңгіме: Ар, Ұят, Намыс және Әдеп
Бір күні Ар, Ұят, Намыс үшеуі бас қосып, өмірдің мәні жайлы әңгімелеседі. Әңгіме арасында әрқайсысы өз пайдасын айтады.
Ұят
«Мен адам бойына сәби күнінен әдептіліктің нәрін себемін».
Ар
«Мен адамға өз ісіне ғана емес, өзге адамдар алдындағы жауапкершілікті сезіндіремін».
Намыс
«Мен адамға отбасы, сынып, мектеп, ауыл, ел үшін жауапкершілігін ұғындырамын».
Осыны сырттай тыңдап тұрған Әдеп: «Үшеуіңнің де пайдаң — адамды көркем мінезге жеткізу. Ұятты, арлы, намысшыл адам — нағыз адам. Біріңді-бірің толықтырып, мәңгі ажырамастай туыс болыңдар», — деп бата береді.
Содан бері намыс — ағасы, ар — інісі, ұят — кіші інісі болып бірге өмір сүріпті. «Ұяты бар бала — арлы бала, арлы бала — намысшыл бала болып өседі» деген сөз осыдан қалған деседі.
Талқылауға сұрақ
Ұят, ар, намыс сендерге не үшін қажет деп ойлайсыңдар? Үлкендердің «ұят болады» деп қандай жағдайларда айтқанын еске түсіріп, мысал келтіріңдер.
Әңгіме: «Шие тергенде»
Әмина әже немерелері Жанат пен Қанатты ертіп, орманға шие теруге барды. Көп ұзамай қалың шиеге кезікті. Жанат терген шиесін ыдысқа салып отырды. Ал Қанат болса, тойғанша жеп алып, кейін өз бетімен ойнап кетті.
Үйге көңілді оралған соң, Жанат ыдыстағы шиесін атасына ұсынып: «Ата, мына шиені сіз жесін деп әдейі теріп әкелдім», — деді. Атасы бір шиені аузына салып: «Көп жаса, Жанатжан. Өскенде мені асырайды екенсің. Өзің де же», — деді.
Жанат: «Ата, біз орманда тойғанша жедік. “Ас иесімен тәтті” дейді ғой. Сен көмектеспесең, мен жалғыз өзім мұнша тере алмас едім», — деді.
Атасы босаға жақта үнсіз тұрған Қанатты көріп: «Қанатжан, сен неге отырмайсың? Жанаттың шиесінен же», — деді. Қатты қысылған Қанат көзі жасаурап, сыртқа қарай жүгіре жөнелді.
Сұрақтар
- Қанат қандай әрекеті үшін ұялды?
- Ол бұл әрекетін қайталамайды деп ойлайсыңдар ма? Неліктен?
- Әңгімені өз ойларыңмен қалай аяқтар едіңдер?
Қорытынды: арлы болу — адам болу
Ар мен ұят — адамның нағыз адам болып қалыптасуына тікелей ықпал ететін қасиеттер. Өзінің ағаттығына ұялмайтын балаға үлкендер ренжиді, оның болашағына алаңдайды. Ал ұяты бар, арлы балаға ел үміт артады.
Намысқа кір келтіру — рухтың асқақтығын қорлау, масқараға бастайтын жол. Ата-бабамыз баланы бесігінен-ақ жақсы әдетке баулыған: үлкенді сыйлау, сәлем беру, кісінің жолын кеспеу сияқты өсиеттердің тәрбиелік мәні терең.
Ар-ұяты бар адамның болмысы биязы, жарқын, парасатты келеді. Халық ондай жанды «иманжүзді кісі» деп қадірлейді. Баланы имандылыққа тәрбиелеу үшін оның ар-ұятын оятып, мейірімділік, қайырымдылық, кішіпейілділік, қамқорлық, адалдық, ізет сияқты қасиеттерді бойына сіңіру қажет.
Өсиет: ұлдарға
Үлкен болсын, құрбы-замандас — барлығымен қазақшалап амандас.
Тек ізгілік тұрсын ойға ұялап, қайта соғар біреуге еткен қиянат.
Болғың келсе елге сыйлы бір ұлан — ұстазды сыйла, өнеге үйрен, білім ал.
Дүниеге тым құмартып, құнықпа — ондайда заң ілер бір күн құрыққа.
Әлсіздерге босқа соқтықпа, аузыңды балағат пен боқтыққа толтырма.
Жігіт болсаң, тірлігің ірі болсын — ел-жұртыңның ойла қамын, бірлігін.
Бар байлықты табасың тек еңбектен — маңдай термен келген іс қор қылмайды.
Үлкенге сый, көрсет ізет кішіге — жұрт қызықсын сенің әрбір ісіңе.
Ата-анаңа әдепсіздік көрсетпе — ел шетке теппесін табалап.
Жастайыңнан сақта дәстүр-салтыңды, қадір тұт халқыңды.
Сейфолла Нұрасыл
Кеңес: қыздарға
Қай кезде де түзу болсын сәлемің — қадір тұтар сонда сені бар елің.
Білімді бол, ісмерлікке бейім бол — өміріңе керек болар кейінгі.
Жастай әдеп көрмеген жан болмасаң — үлкеннің жолын кеспе көлденең.
Шектен шығып сәнқойлыққа ұрынба, бетті бояп, бұрымыңа қайшы салма.
Ұятты бол, сақта арыңды жасыңнан — сонда ғана бақ кетпейді басыңнан.
Бос мақтан мен желікті қума — қыз көркі қылығында.
Ісің бітпей көпіріп әңгіме айтпа — содан шығар өсек пен өтірік.
Түн ұйқысын төртке бөлген ата-анаңды сыйлау — борышың.
Биязылық өзіңе жарассын: сен — болашақ анасың.
Жастан үйрен ұлттық әдеп-ғұрыпқа — қазақ қызы екеніңді ұмытпа.
Сейфолла Нұрасыл