Абай мұрасы - ұрпаққа ұлағат Баяндама тақырыбы
Абай мұрасы – ұрпаққа ұлағат
Егемен ел мүддесіне сай жаңа адамды қалыптастыруға бастау болатын тәрбиенің қайнарын Абайдан табамыз. Сондықтан Абай мұрасын оқытуда қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдері бүгінгі заман талабына сай жаңаша пайымдап, мазмұнын қайта саралап, оқушы өмірімен байланыстыра түсіндіруді мақсат етуі тиіс.
ШҚО, Тарбағатай ауданы, Ақжар ауылы
Қ. Билялов атындағы гимназия КММ
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі: Шенгельбаева Гульнур Амангельдиновна
Ғылыми-практикалық конференция тақырыбы: «Абай мұрасы – ұрпаққа ұлағат»
Баяндама тақырыбы: «Мектепте Абай шығармашылығын оқытудың жаңашыл әдістемесі мен технологиясы»
Абай сөзі – тұлға қалыптастыруға арналған бағдар
Абайдың адам тұлғасын қалыптастыруға негіз болатын ғибрат сөздері ұрпақ тәрбиесіне үлес қоссам деген әр ұстаздың мұратымен тікелей үндеседі. Бүгінгі тәрбие кеңістігінде құр ұран мен көпірме уағыздан арылған кезде, олқылықтың орнын толтыратын асыл сөз бен парасатты ойдың Абайда екені анық.
Абайдың тұлға тәрбиесіне қатысты айтқан ойлары – бүгінге де, ертеңге де бағдарлама. Сондықтан Абай ғибратын оқушы бойына сіңіру, шығармаларындағы мазмұнды оқушы өміріне азық боларлық деңгейге көтеру – өзекті мәселе.
Негізгі тұжырым
Оқушының өмірлік ұстанымын қалыптастыруда Абайдың ақыл-өсиеті оқу мазмұны ғана емес, тәрбиелік бағдар ретінде де қарастырылуы тиіс.
Қоғам өзгерісі – тәрбие мазмұны мен әдісіне жаңа талап
Адамның әлеуметтік белсенділігі артып, қоғамдық қатынастары күрделенген сайын оның қоғамдағы әлеуметтік мәні де өзгере түседі. Бұл жағдай ұрпақ тәрбиесінің мазмұны мен әдісін жаңартуды қажет етеді. Абай шығармаларын орта буын оқушыларына оқыту арқылы жаңа қоғамға қажет қасиеттерді қалыптастыру жолдары айқындалып, оны мектептегі сабақ жүйесінде іске асыру әдістемесі нақтыланады.
Оқу-тәрбие үдерісінде Абай шығармаларын нәтижелі оқытудың маңызды шарттарының бірі – мұғалімнің әдебиеттану, педагогика, психология негіздерін терең меңгеруі және әр сабақта ұтымды әдіс-тәсілдерді осы ілімдермен бірлікте қолдана білуі.
Орта буында оқытудың міндеті: қызықтыру және тәжірибемен бекіту
Оқушыларды Абай шығармаларына қызықтырудың жолдарын жүйелі іздеу, қажетті практикалық жұмыстар ұйымдастыру, тиімді әдіс-тәсілдер арқылы қол жеткізген нәтижені ұстаздар қауымына және мұғалімдік мамандыққа даярланушы жастарға ұсыну – уақыт күттірмейтін маңызды міндеттердің бірі.
Сабақтағы негізгі ұстаным
Мәтінді өмірмен байланыстырып оқу, оқушының сезінуі мен ойлауын қатар дамыту.
Нәтижеге жеткізетін шарт
Әдеби талдауды педагогикалық және психологиялық негіздермен үйлестіру.
Мектепте Абайды оқытудың екі жүйесі
Абай Құнанбаев шығармалары орта мектепте екі жүйемен оқытылады. Бұл екі жүйе өзара тығыз байланысты болғанымен, мақсаты мен оқытылу ерекшелігі жағынан елеулі айырмашылықтарға ие. Сондықтан әдістемелік қырлары да бөлек қарастырылады.
-
1) 5–8 сыныптар: әдебиеттік оқу
Абайдың әр алуан тақырыптағы өлеңдері оқылады, ақын өмірі туралы базалық мәлімет беріледі.
-
2) Жоғары сыныптар: әдебиет тарихы курсы
Абай шығармашылығы монографиялық түрде, терең талдаумен оқытылады.
Әдебиетті оқыту принциптері және Абай поэзиясының көркемдік қуаты
Абай шығармаларын оқыту әдебиетті оқыту принциптерімен тығыз байланысты. Әдебиет – қоғамдық сана тудырған көркем өнердің бір саласы; ол адамтану мен әлемтануды қатар өрістететін рухани кеңістік.
Абайдың жыл мезгілдеріне арналған өлеңдерінде табиғат белгілерін суреттей отырып, әлеуметтік жағдайды көрсету, оны айқындау ниеті басым. Ақынның қатаң, кейде «шытынап» шығатын үні қаһарлы қысқа не салқын күзге ғана емес, жыртық-тесік, кем-кетік, жұпыны тірлікке, сол ортадағы бейқамдық пен қырсыздыққа бағытталғаны айқын аңғарылады.
«Күз» бейнесі: аяныштан кейіске дейін
Ақынның ашу-ызасының астарында жыртық киіммен, жамау-жасқаумен күн кешкен жандарға, бүрсең қаққан балаларға деген жанашырлық пен аяу белгісі де бар. Күз туралы көңілсіз ой мен суреттеу оқушының көз алдына екінші бір сұрықсыз көріністі әкеледі: жыртық киім киген ауыл әйелдері, жабырқаңқы жүз, бүрсеңдеген бала, от жағылмаған суық үй.
Бұл көрініс, біріншіден, автордың аянышы мен жанашырлығын сездірсе, екіншіден, сол сезімнен туған көңіл күйдің кейіске айналғанын танытады. Оқушыға ақынның осы ішкі күйін сезіндіру үшін берілетін материал эмпатиялық әңгіме-сұхбат арқылы ұйымдастырылғаны тиімді.
Әдістемелік қорытынды
Орта буында Абай шығармаларын оқытуда ең тиімді тәсілдердің бірі – сабақты эмпатиялық диалогқа негіздей құру: оқушы мәтінді талдап қана қоймай, автордың көңіл күйін сезініп, әлеуметтік мәнін пайымдауға үйренеді.