Ұрпақ тәрбиесі - келешек қоғам тәрбиесі
«Егер алдыңа бір жылдық мақсат қойсаң — егін ек, бірнеше жылға мақсат қойсаң — ағаш отырғыз, ғасырларға мақсат қойсаң — ұрпақ тәрбиесімен айналыс».
Халық даналығы
Адамгершілік — рухани тәрбиенің өзегі
Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011–2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында жастар саясатын іске асыру қазақстандық патриотизмді, рухани-адамгершілік мәдениетті тәрбиелеу және ұлттық сәйкестікті қалыптастыру негізінде жүзеге асырылатыны атап көрсетілген.
Қазіргі білім берудің ең өзекті мәселелерінің бірі — жас ұрпаққа рухани-адамгершілік тәрбие беру. Бұл міндет ұлттық патриотизмді қалыптастырумен, тұлғаның мінез-құлқы мен өмірлік ұстанымын ізгі құндылықтарға негіздеумен тығыз байланысты.
Алғашқы тәрбие ошағы — отбасы
Бала тәрбиесінің алғашқы қазығы — туған ұясы. Өз шаңырағындағы тәлімнің маңызы ерекше: баланың бойында ұнамды әдеттер, өзара сүйіспеншілік, үлкендердің еңбегін құрметтеу, ұйымшылдық, жауапкершілік, парыз сезімі және отансүйгіштік секілді қасиеттер қалыптасады.
Негізгі ұстаным
Тәрбие — отбасынан басталады; елге, Отанға сүйіспеншілік алдымен ата-ананың ықпалымен орнығады.
Отбасының тірегі
Әлпештеген әке мен аялаған ана — ұрпақтың рухани тірегі. Олардың еңбегін ақтау — перзент парызы.
Мектепке дейінгі кезеңдегі адамгершілік тәрбиенің міндеттері
Мектепке дейінгі жаста адамгершілікке тәрбиелеу төмендегі бағыттармен түйінделеді:
-
Ізгілік бастамасын қалыптастыру, баланы мейірімге баулу.
-
Балалар мен үлкендер арасындағы саналы қарым-қатынасты тәрбиелеу.
-
Тұрмыстың қарапайым ережелерін орындауға үйрету.
-
Кеңпейілділік, қайырымдылық, жақындарға қамқорлық танытуға баулу.
Халық педагогикасы — тәрбиенің кілті
Халық педагогикасы — нәресте сезімін ананың әлдиімен оятатын бесік жырлары, даналыққа толы мақал-мәтелдер, жұмбақтар мен жаңылтпаштар, қиял-ғажайып ертегілер, ойындар және тәрбиелеу тәжірибесі. Осылардың барлығы баланы адамгершілік ниетке, ізгілікке баулиды.
Сондықтан адамгершілік тәрбие берудің бір арқауы — халықтық тәлім-тәрбие қазынасы.
Ұлттық тәлім-тәрбиенің негізгі әдіс-тәсілдері
Ұлттық тәрбие баланы қарапайым түсінуге, жаттауға, оқуға, есептеуге, есте сақтауға, үйренуге ықпал ететін құрал ретінде әулет дәстүрінде және тұрмыстық қарым-қатынаста қызмет етіп келген. Халық тәжірибесінде жиі қолданылатын әдіс-тәсілдер жүйесі төмендегідей:
-
1. Ақыл-кеңес беру.
-
2. Үлгі-өнеге көрсету.
-
3. Үйрету, көрсету.
-
4. Түсіндіріп ұғындыру, жаттықтыру.
-
5. Салыстыру, құлаққағыс ету.
-
6. Ынталандыру (аймалау, бауырына басу).
-
7. Мадақтау, сый-сияпат көрсету, араша түсу.
-
8. Талап қою: ақыл айтып талап қою; сенім артып талап қою; өтінішпен талап қою; қас-қабақ, ыммен талап қою; қолпаштау арқылы талап қою; сөгу арқылы талап қою; шарт арқылы талап қою; қорқыту арқылы талап қою.
Білім мен тәрбие — егіз ұғым
Әлемдік рухани-мәдени құндылықтарды игеру ұлттық озық мәдениет үлгілерін қастерлеуден басталады. Ғылым мен білімді, әдебиет пен өнерді, дін мен жалпы мәдениетті оқыту-тәрбие үдерісінде құндылық ретінде ұсыну — баланың жүрегіне ізгілік, имандылық, парасаттылық секілді асыл қасиеттерді ұялатудың жолы.
Әл-Фараби: «Адамға ең алдымен білім емес, рухани тәрбие берілуі керек. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы. Ол келешекте адамның бүкіл өміріне апат әкеледі».
Сондықтан сапалы білім мен саналы тәрбие қатар жүруі тиіс: бәсекеге қабілетті тұлға тәрбиелеу — тек білім берумен шектелмейді, оның адамдық болмысын да нығайтуды талап етеді.
Мақал-мәтел — мінез айнасы
Халқымыз баланы жөргегінен бастап тәрбиелеуге ерекше мән берген. Адамды аздыратын өтірік, өсек, еріншектік, қыңырлық, есерлік секілді мінездерден сақтандырған.
Өсиет
«Өтірік өрге баспас», «Өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам» — жас ұрпақты өтірік-өсек пен мақтаннан аулақ болуға үндейді.
Адамдық мұрат
«Атаның баласы болма, адамның баласы бол», «Көппен көрген — ұлы той» — көпшілдікті, ел тілегін ойлауды дәріптейді.
Көпшіл болу — ұрпақтан ұрпаққа өсиет болып жеткен құндылық; халық түсінігінде ол азаматтық пен адамдықтың басты белгісі.
Адамгершілік тақырыбы — мәңгілік
Адамгершілік — әр адамға тән асыл қасиеттер жиынтығы. Оның қайнар бұлағы — халықтың өмір тәжірибесінде, отбасында, өнерінде, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінде.
В. Сухомлинский: «Егер балаға қуаныш пен бақыт бере білсек, ол бала сондай бола алады».
Демек, шәкіртке жан-жақты терең білім берумен қатар, оның жүрегіне адамгершіліктің асыл қасиеттерін үздіксіз ұялата білсек, ертеңгі азаматтың өзіндік көзқарасы қалыптасып, айналасымен санасатын, жауапкершілігі жоғары тұлға болып жетіледі.
Рухани-адамгершілік тәрбиенің мәні
Қай заманда болмасын адамзат алдындағы ұлы мұрат — өз ісін, өмірін жалғастыратын салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі — келешек қоғамның тәрбиесі.
Рухани-адамгершілікке тәрбиелеу — оқушының өмірдегі орнын, жауапкершілігін түсініп, өзін-өзі жетілдіруі; айналасындағы адамдарға, кез келген затқа, жан-жануарға және табиғатқа ізгі ниет танытып, жақсылық жасауға ұмтылуы.
Мектепте, ұжымда және отбасында берілетін рухани-адамгершілік тәрбие баланың Отанға сүйіспеншілігін, еңбекке және қоғамға қатынасын қалыптастырады. Тәрбие үдерісі баланы жақсылыққа, қайырымдылыққа, мейірімділік пен ізгілікке бағыттаса, ұстаз бен ата-ана еңбегінің де нәтижесі баянды болмақ.
Адамгершілікті құрайтын негізгі қасиеттер
Халықтық педагогикалық ұстанымдарда адамгершілікті құрайтын қасиеттер мынадай құндылықтар арқылы танылады: