Көтерілістердің тарихта алатын орны

Сабақтың мақсаты

Бұл семинар-сабақ кеңестік дәуірде қазақ қоғамы бастан өткерген күрделі үдерістерді талдап, тарихи оқиғаларға дәлелді баға беруге үйретуді көздейді. Негізгі назар — мәжбүрлі ұжымдастырудың салдары, 1930–1932 жылдардағы ашаршылық және 1929–1931 жылдардағы шаруалар көтерілістерінің себеп-салдарын пайымдауға бағытталады.

Білімділік

Оқиғаларды саралап, пікір алмасу арқылы талдау; тарихи құбылыстарға баға беру дағдысын дамыту.

Дамытушылық

Сыни ойлау, шығармашылық ізденіс, еркін пікір айту және сөйлеу мәдениетін қалыптастыру.

Тәрбиелік

Ел тағдыры сынға түскен кезеңде жол іздеген азаматтардың ісін үлгі ете отырып, патриоттық тәрбие беру.

Ұйымдастыру бөлімі

Формат, әдіс-тәсілдер және пайдаланылатын материалдар сабақ мазмұнын терең талқылауға бағытталған.

Сабақтың түрі

Семинар-сабақ

Сабақтың әдістері

Сұрақ-жауап, пікірталас, пікірлесу

Көрнекіліктер

Суреттер, газеттер, тірек-схема, тарихи кітаптар, қанатты сөздер жазылған плакаттар

Қосымша әдебиеттер

Көкіш Рысбайұлы, «Қазақстан Республикасының тарихы». Алматы, 1999.

Т. Омарбеков, «ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері». Алматы, 2001.

Қосымша газет-журналдар

«Ақиқат» (1993 ж., сәуір): «Қарақұмдағы қарулы қарсылық», «Балқаштағы бас көтеру».

Сабақ жоспары

І кезең

Қазақстанда ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастырудың зардаптары.
1930–1932 жылдардағы ашаршылық: ұлы нәубет.

ІІ кезең

1929–1931 жылдардағы шаруалар көтерілістерінің себептері мен барысы.
Созақ көтерілісі.

ІІІ кезең

Маңғыстаудағы көтеріліс.
Көтерілістердің тарихтағы орны мен маңызы.

Талқылау және тексеру сұрақтары (тест форматы)

1) Ұжымдастыру жылдары қанша толқу мен көтеріліс болды?

A) 372 дұрыс жауап
B) 572
C) 272

Негізгі себеп: ғасырлар бойы қалыптасқан тұрмыс-салт пен шаруашылық құрылымының күйреуі, орташалар мен кедейлерді «кулак» ретінде жоюға бағытталған қысымға қарсылық.

2) 1929–1931 жылдардағы қарулы көтерілістердің басты себебі

A) Ауыл шаруашылығы салығының көбеюі
B) Күштеп ұжымдастыруға қарсылық
C) Шаруалардың шұрайлы жерлерінен айырылуы

Сипаты: шаруалар наразылығы көбіне стихиялы сипат алып, жергілікті деңгейдегі жаппай бой көрсетулер түрінде өршіді.

3) «Бандиттік- басмашы қозғалысының көрінісі» деп бағаланған көтеріліс

A) Батпаққара көтерілісі
B) Семейдегі көтеріліс
C) Созақтағы көтеріліс

Қозғаушы күші: шаруалар бұқарасы.

4) Алматы округінің ауылдары қайда ауып кетуге мәжбүр болды?

A) Иранға
B) Қарақалпақстанға
C) Қытайға

Қарсылықтың негізгі түрлері

Қалалар мен құрылыстарға кету
Басқа аймақтарға, тіпті шетелге қоныс аудару
Ұжымшар белсенділеріне, партия/кеңес/комсомол қызметкерлеріне және сот орындаушыларына қарсы зорлық-зомбылық әрекеттері
Өзін-өзі қорғауға арналған қарулы жасақтар құру
Ашық көтеріліске шығу

Көтерілістердің ірі ошақтары

Семей округі

1930 жылдың ақпанынан мамырына дейін Зырянов, Өскемен, Самар, Шемонаиха, Қатонқарағай аудандарын қамтыған күшті толқулар өтті.

Торғай: Батпаққара көтерілісі

Қазақ өлкелік комитеті бұл көтерілісті «бандиттік-басмашы қозғалысының көрінісі» деп бағалады.

Қарақұм өңірі

Орталық, Батыс және Оңтүстік Қазақстаннан көтерілісшілер ағылды. Қарсылықты Орынбордағы 8-дивизия күшпен басты.

Созақ көтерілісі

Табандылығы және ұйымдасу деңгейімен ерекшеленді: көтерілісшілер аудан орталығын басып алып, жергілікті басшыларға қарсы қатаң шаралар қолданды.

Нәтижелері мен салдары

Ұжымдастыру жылдары республика аумағында 372 жаппай толқу мен көтеріліс орын алды.
Кеңес өкіметі 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысты басуда қолданылған жазалау экспедициялары тәжірибесін қайталады.
Маңғыстау, Жылқосын, Ойыл, Табын өңірлеріндегі шаруалар Түрікменстан мен Қарақалпақстанға, бір бөлігі Иран мен Ауғанстанға көшуге мәжбүр болды.
Алматы округінің көптеген аудандарындағы бүлікке қатысқан ауылдар Қытай жеріне ауып кетті.
1931 жылдың көктемінде Қарқаралы округінің Абыралы, Шыңғыстау және Шұбартау аудандарындағы көтеріліске шыққан шаруалар жаппай қырғынға ұшырады.
1932 жылғы қыркүйекте Қазақстанның ауыл шаруашылығы жөнінде партия қаулысы қабылданды.
Жасанды түрде құрылған ұжымшарлардың бір бөлігі таратылып, күштеп қоғамдастырылған мал-мүлік иелеріне қайтарылды.
1935 жылғы ақпанда екпінді ұжымшар мүшелерінің съезі өтіп, ауыл шаруашылығы артелінің жаңа үлгі Жарғысы қабылданды.

Қосымша тест

Ауыл шаруашылығы артелінің жаңа үлгі Жарғысы қабылданған жыл:

A) 1932 жылдың ақпан айы
B) 1934 жылдың ақпан айы
C) 1935 жылдың ақпан айы

Семинарға арналған талқылау сұрақтары

1. «Ауылды кеңестендіру» ұранымен Қазақстанда «жаңа революция» жүргізудің идеялық-саяси негізін кім қалыптастырды?
2. Ф. Голощекиннің идеясына қарсы шыққандар кімдер? Оларға қандай айып тағылды?
3. 1928 жылғы декрет нені көздеді?
4. Ұжымдастыру кезіндегі «асыра сілтеудің» зардаптары туралы не білесің?
5. «Бесеудің хаты» және Т. Рысқұлов жазған хаттың тарихы қандай?
6. Ауылды жаппай ұжымдастырудың қоғамға тигізген әсері қандай болды?

Қорытынды ой

«Қызыл қанмен жазылған талай халықтың…» — Қалмұқан Әбуқадыров

Кеңестік дәуір тарихы халық жадында «қызыл қанмен жазылған» ауыр кезең ретінде сақталды. Ашаршылық пен зорлықшыл реформалар салдарынан ел демографиясы мен дәстүрлі шаруашылық жүйесі орны толмас шығынға ұшырады.

Дегенмен бүгінгі мақсат — өткенді тек даттау емес. «Тарих — жазушылар қателігінің өзі де тарих» деген ойды басшылыққа ала отырып, өткеннің жақсысынан үйреніп, жаманынан жиреніп, болашаққа сабақ алу маңызды.

Академик М. Қозыбаев кеңестік саясатты талдай отырып: «Патша жасап үлгермеген отаршылдықтың сорақысын кеңес империясы жасады» деп бағалаған.

Тәуелсіздікпен бірге тарих ғылымы таптық идеология құрсауынан босап, өткенді шындық тұрғысынан қайта зерделеуге мүмкіндік алды. Әл-Фарабидің «әке баласы үшін қандай жауапты болса, әр халық өз тарихының алдында сондай жауапты» деген сөзін бағдар ете отырып, тарихи ақиқатқа адал қарау — азаматтық парыз.

Кеңестік кезеңдегі асыра сілтеулердің демографиялық апатқа және халық шаруашылығына әкелген зардаптары — ащы тарихтың ұмытылмас сабағы.

Үй тапсырмасы

Тақырыпты оқып, мазмұндау.
§ 10–11 бойынша тест құрастырып келу.

Бағалау

Бағалау критерийлері: дәлелді жауап, дерекпен жұмыс, пікірталас мәдениеті және қорытынды жасау сапасы.