Сатып алушы. Сабақтың тақырыбы
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Сабақтың тақырыбы
Витаминдер
Сабақтың түрі
Аукцион сабақ
Көрнекіліктер
- «Витаминдер» кестесі
- «Көкөніс құрамындағы витаминдер мөлшері» буклеті
- Кітап көрмесі
- Альбом
- Дәрілер көрмесі және т.б.
Сабақтың мақсаты
Оқушыларға витаминдердің организмдегі рөлі, витамин жетіспеушілігінен туындайтын аурулар және олардың алдын алу шаралары туралы түсінік қалыптастыру.
Кіріспе: Витаминдер не үшін қажет?
Витаминдер өсімдік өнімдерінде де, жануар текті азық-түліктерде де кездеседі. Адам күнделікті әртүрлі тағам тұтыну арқылы өзіне қажетті витаминдерді алып отырады. Дегенмен, кейбір тағамдардың құрамында организмге аса қажет витаминдер жеткіліксіз болуы мүмкін.
Тағамда витаминдер жеткіліксіз болса, адам әртүрлі ауруларға шалдығады. Сол себепті халық даналығы да бекер айтылмаған: «Ас — дәмімен тәтті», «Ас жүрген жерде ауру тұрмайды».
Негізгі ой: витаминдер — адам өмірінің тірегі. Қарапайым тілмен айтқанда, оларды «тіршілік нәрі» деуге болады.
Қысқаша тарих: «витамин» ұғымы қалай қалыптасты?
Н. И. Лунин (1880)
Тағам құрамында ерекше өмірлік маңызды заттардың (кейін «витаминдер» деп аталған) бар екенін алғаш дәлелдегендердің бірі. Ол минералды заттардың рөлін зерттеу барысында витаминдердің қажеттігін көрсетті.
Тәжірибелердің қайталануы (1904–1906)
Н. И. Луниннің тәжірибелерін 1904 жылы голландиялық ғалым Пакель Харинг, 1906 жылы ағылшын химигі Гипкинс қайталап, нәтижелерін толықтыра түсті.
Функ (1911)
Күріш қауызының құрамынан амин тобы бар кристалл зат бөліп алып, оған «витамин» деген атау берді: vita — «тіршілік», amine — азотты қосылыс.
Қазіргі таңда витаминдердің 30-ға жуық түрі белгілі. Олар көбіне латын әліпбиінің әріптерімен белгіленеді: A, B, C, D, E.
Витаминдердің биологиялық рөлі
Витаминдер — биокатализаторлар, яғни зат алмасу үдерістерін реттеуге қатысады. Дені сау адамның витаминдерге тәуліктік қажеттілігі орта есеппен 100 мг.
Аукцион сабағының форматы
Ережелер
- Кез келген затты «сатып алу» үшін оның биология пәнімен байланысын дәлелдеу қажет.
- Заттың «құны» білім деңгейімен бағаланады.
- Сатып алушылар тәртіппен кезектесіп сөйлейді.
A витамині (ретинол)
Бастапқы баға: 600 теңге
Жеткіліксіз болса
- тері құрғайды
- көру қабілеті төмендейді
- балалардың өсуі баяулайды
- тіс пен шаштың қалыптасуы бұзылады
Аукцион нәтижесі
Сатып алушы A витаминін 1000 теңгеге бағалады. Витамин 1000 теңгеге сатылды.
B1 витамині (тиамин)
Бастапқы баға: 1000 теңге
Қызметі
Май, ақуыз, көмірсу және минералды заттардың алмасуын реттеуге қатысады.
Кездесетін тағамдар
Қара нан, картоп, сәбіз, орамжапырақ, жануарлардың өкпесі мен бауыры.
Тәуліктік мөлшері: 1,5–2,0 мг
Жеткіліксіз болса
- бас ауырады
- тәбет төмендейді
- «бери-бери» ауруы пайда болуы мүмкін
Аукционда сатып алушы бағасын 1200 теңгеге көтерді. B1 витамині 1200 теңгеге сатылды.
C витамині (аскорбин қышқылы)
Бастапқы баға: 800 теңге
Қызметі
- асқорыту ферменттерінің жұмысын жақсартады
- көмірсу алмасуын реттейді
- бауырда гликоген түзілуіне әсер етеді
Тәуліктік қажеттілік: 70–100 мг
Көп кездесетін көздер
Қарақат, итмұрын, лимон, орамжапырақ және т.б.
Жеткіліксіз болса
Цинга (қырқұлақ) ауруы дамуы мүмкін: қызыл иек қанауы, сүйек-буынның зақымдануы, қаназдық, тістердің түсуі.
Сатып алушы C витаминін 1500 теңгеге бағалады. Витамин 1500 теңгеге сатылды.
PP витамині (никотин қышқылы)
Сипаттамасы
Қызметі
- жасушалық тыныс алуға қатысады
- көмірсу алмасуын реттейді
- асқазанның жұмысын жақсартады
Жеткіліксіз болса
Подаграға ұқсас белгілер байқалуы мүмкін: бас ауруы, терінің зақымдануы, бастың шаншуы, аяқ бұлшықеттерінің тартылуы.
D витамині (D2 және D3)
Бастапқы баға: 1500 теңге
Түрлері және көздері
- D2 — эргокальциферол
- D3 — холекальциферол
- сары май, сүт, теңіз балықтарының бауыры
Жеткіліксіз болса
- балаларда — мешел
- ересектерде — сүйектің жұмсаруы (остеопороз)
Сатып алушы D витаминін 1500 теңгеге бағалады. Түсіндірмесінде оның A витаминінің сіңуіне ықпал ететінін атап өтті. D витамині 1500 теңгеге сатылды.
E витамині (токоферол)
Бастапқы баға: 500 теңге
Қызметі
Май, ақуыз, көмірсу алмасуына әсер етеді және организмге қажетті кейбір гормондардың түзілуіне ықпал етеді.
Кездесетін тағамдар
Сары май, бауыр, жұмыртқа, алма, алмұрт.
Жеткіліксіз болса
- қаңқа бұлшықеттерінің әлсіреуі
- жыныс бездерінің қызметінің төмендеуі
Сатып алушы E витаминінің маңызын атап өтіп, оны 1000 теңгеге сатып алатынын айтты.
Тест тапсырмалары
-
1) Қан ұюға қатысатын дәрумен:
A) A Ә) B Б) C В) D -
2) «Тауық соқырлық» ауруы қай дәруменнің жетіспеуінен пайда болады?
A) A Ә) B Б) C В) D -
3) Қай дәрумен жеткіліксіз болғанда сүйектің минералдық құрамы өзгереді?
A) A Ә) B Б) C В) D
Қорытынды және үй тапсырмасы
Сабақты қорытындылау
Оқушылар витаминдердің түрлерін, олардың негізгі қызметін, тағам көздерін және витамин жетіспеушілігі кезінде пайда болатын ауруларды қайталап, жүйеледі. Аукцион форматы арқылы білімді дәлелдеу, нақтылау және салыстыру дағдылары нығайтылды.
Үйге тапсырма
Витаминдер туралы тақырыпты қайталау. Әр витаминге кемінде 3 тағам көзін және жетіспеушіліктен туындайтын бір ауруды жазып келу.