Үйсіндердің ордасы
Үйсіндер тарихы және орналасқан жері
Үйсін мәдениеті деп аталатын археологиялық ескерткіштер негізінен Жетісу өңірінде шоғырланған. Бұл мәдениет шамамен 700 жылға созылып, хронологиялық тұрғыдан б.з.б. III ғасырдан б.з. IV ғасырына дейінгі кезеңді қамтиды.
Қытай жазбаларында үйсін атауы б.з.б. II ғасырдан бастап кездеседі. Деректерде оларды «ат жақты, аққұбаша, сары шашты» деп сипаттайды. Халқы 630 мың, ал әскері 188 800 жауынгерден тұрғаны көрсетіледі.
Негізгі географиялық деректер
Ордасы
Қызыл-Аңғар (Чигучен)
Ыстықкөл мен Іле өзенінің аралығында орналасқан.
Шекаралары
- Шығысы: Бесбалық
- Батысы: Шу, Талас өзендері, Қаратау
Мемлекеттік құрылым және басқару
Үйсіндер мемлекеттік дәрежеде өмір сүрген. Қытай деректерінде кездесетін «Усунго» және «Синго» сөздері «көшпелі мемлекет» ұғымын білдіреді. Мемлекет басшысы Гуньмо аталған, ал тайпа көсемдері «бек» деп аталған.
Қоғамдық қатынастар, теңсіздік және құл еңбегі
Үйсін қоғамында әлеуметтік теңсіздік қалыптасқан. Соғыс кезінде тұтқынға түскен адамдарды құлға айналдырып, олардың еңбегін көбіне үй шаруашылығында пайдаланған.
Байлық өлшемі
Бай үйсіндердің 4–5 мың жылқысы болған. Өз жылқыларын өзгелерден айыру үшін таңба басқан.
Жеке меншік белгілері
Әртүрлі бұйымдарға түсірілген таңбалар мен мөрлер жеке меншіктің болғанын дәлелдейді. Жеке меншік тек малға ғана емес, жер-суға да тараған.
Мөрлер мен таңбалардың түрлері
Балшық мөрлер
Қатардағы адамдар қолданған.
Тас мөрлер
Күнделікті айналымда кездескен.
Алтын және мыс мөрлер
Билеушілерде, әскербасыларда және ауқатты адамдарда болған.
Мөр мен таңба арқылы мал белгіленген. Ал мүлік теңсіздігі кейде зираттардың көлемінен де байқалады: ірі обаларға бай адамдарды бағалы қарулары мен ыдыстарымен бірге жерлеген.
Жерге қатысты шектеулер
Көсемдер жайылымдық жерді жеке иелік ретінде қорғап, «менің жайылымыма ешкім мал жаймасын» деп, өз жеріне өзгелерді жолатпаған.
Сыртқы саясат және көрші елдермен байланыс
Үйсіндер Қытаймен тең құқықты деңгейде саяси және сауда қатынасын жүргізген. Деректерде олардың бастапқыда ғұндарға тәуелді болғаны, алайда күшейген соң тәуелділіктен бас тартқаны айтылады.
Көршілерімен байланыс бағыттары
- Шығысында — Ғұндармен.
- Солтүстік-батысында — Қаңлымен.
- Батысында — Дауаниямен.
- Оңтүстігінде — әртүрлі отырықшы иеліктермен.