Тыйым Қызға қырық үйден, ұлға отыз үйден тыйым

1) Балаға ат қою

Бала дүниеге келгеннен кейін атасы мен әжесі немесе ауыл ақсақалы ат қояды. Ат қоюшы адам баланың құлағына: «Сенің атың…» деп үш рет қайталайды.

2) Бесікке салу

Шілдехана өткеннен кейін ата-анасы бесік тойын жасайды. Ағаштан жасалған бесікті көбіне баланың нағашылары немесе жасы үлкен, қадірлі аналардың бірі әкеліп сыйға береді.

3) Қырқынан шығару

Бала туғанына қырық күн толғанда қырқынан шығарылады. Жиналған әйелдер баланы теңге, сақина салынған суға шомылдырады. Үлкен кісі: «Отыз омыртқаң жылдам бекісін, қырық қабырғаң жылдам қатсын» деп, қырық қасық су құяды.

• Сақиналар шомылдыруға қатысқан әйелдерге үлестіріледі.
• Бала шашы мен тырнағы алынады: шашы шүберекке түйіліп, киімінің иығына қадайды; тырнағы адам баспайтын жерге көміледі.
• Қырқынан шыққанға дейін киген иткөйлекке тәттілер түйіп, иттің мойнына байлайды. Балалар қуып жетіп, тәттілерді бөліседі.

4) Тұсау кесу

Сәби қаз тұрғаннан кейін тез, сүрінбей жүріп кетсін, болашағы жарқын болсын деген тілекпен тұсауы кесіледі. Арнайы дайындалған ала жіппен баланың аяғын тұсап, жіпті қадірлі әрі жүрісі шапшаң адам кеседі. Бұл — «бала осы адамға тартсын» деген ырым.

5) Атқа мінгізу

3–4 жасқа келген ұл баланы атқа мінгізу — тәрбиелік мәні зор салт. Балаға ашамай ер дайындалып, жуас құнанға ерттеледі. Тізгін ұстатылып, бір адам жетектеп ауылды айналдырып, үлкендерге сәлем бергізеді. Әйелдер шашу шашып, балалар түрлі ойын ойнайды.

6) Тоқым қағу

Бала алғаш рет өз бәсіре атымен үйінен алысқа жолаушылап шыққанда тоқымқағар тойы жасалады. Жиналғандар домбыра тартып, ән салып, айтыс өткізіп, ойын-сауыққа ұластырады.

7) Сүйінші

Қуанышты хабар жеткізуші адам «Сүйінші, сүйінші!» деп келеді. Үй иесі «Қалағаныңды ал» деп ризалығын білдіріп, сый береді. Сүйінші сұрау да, сүйіншісін беру де — жарасымды дәстүр.

8) Сәлемдеме

Сәлемдеме — адамдар арасындағы сыйластық пен құрметтің белгісі. Бұл көптен көрмеген жандарға жіберілген қымбат бұйым, асыл зат, жеңсік тағам немесе қысқы сыбаға болуы мүмкін. Бағасының қымбат болуы шарт емес; бастысы — көңіл.

9) Көрімдік

Жаңа туған балаға, жас келінге, ботаға және т.б. алғаш көрген сәтте көрімдік сұрау — ежелгі әрі орынды дәстүр. Бұл жақын-жуықтың ниеті мен ашыққолдығын танытады. Көрімдік пен байғазы — бөлек ұғым: көрімдік тірі жанға, байғазы көбіне жансыз затқа қатысты айтылады.

10) Базарлық

Алыс сапардан, саяхаттан, сауда жолынан келген адам жерлестеріне, көрші-қолаңына, сыйлас жандарына, балаларға ұсақ-түйек сыйлық әкеледі. Мұны базарлық дейді — ілтипат пен естеліктің белгісі.

11) Жеті ата

«Жеті атасын білмеген — жетесіз». Қазақ ұғымында жеті атаға дейін жақын туыс саналады, сондықтан жеті атаға дейін қыз алыспаған. Бұрын адамдар танысқанда руын, тегін сұрауы — осыдан.

12) Тыйым

«Қызға қырық үйден, ұлға отыз үйден тыйым». Тыйым — тәрбиелік құралдың күнделікті қолданылатын үлгісі. Ол балалар мен жасөспірімдерді жаман әдеттен сақтандырып, орынсыз әрекеттен тежеп, жақсыға баулиды.

• Тізені құшақтау — жалғыз қалудың белгісі деп ұғынған.
• Үлкеннің жолын кесу — әдепсіздік.
• Қолды төбеге қою — ел-жұрттан безінудің нышаны.
• Асты төгу — ысырап.

Ел ішінде тыйымға қатысты нақыл сөздер мен өнегелік ережелер өте көп.

13) Құтты болсын айту

Қуанышқа «құтты болсын» айту — ата салтымыз. Бұл — жылы ықыластың, қуанышқа ортақтастықтың белгісі.

14) Шашу

Шашу — қуаныштың айғағы ретінде жасалатын көркем әрі салтанатты дәстүр. Келін түскенде, құда келгенде, жолаушы алыс сапардан оралғанда, жақсылық күндерде әйелдер құрт, кәмпит, күміс теңге шашады. Тойға қатысушылар шашуды теріп алып, ырым етіп балаларына береді. Шашуды әйелдер шашады.

15) Ерулік

Басқа жерден көшіп келген көршілерге сол жерде бұрыннан тұратындар ерулік беріп, қонаққа шақырады.

16) Қалау

Біреудің жақсы затына, малына, мүлкіне көңілі кеткен адам сол үйге барып қалау қалайды. Дәстүр бойынша үй иесі қонақасы беріп, қалағанын орындап қайтаруға тиіс. Бұл — жомарттық пен мәрттіктің белгісі.

17) Сауын айту

Елде ас немесе үлкен той болатын болса, иесі алдын ала жан-жаққа хабар беріп, сауын айтады. Бұл — жай шақыру ғана емес: әр ел өз салтымен, яғни батыры, палуаны, сойыс малы, саба-қымызына дейін қамдап келсін дегенді білдіреді.

18) Аманат

Аманат — бір адамның екінші адамға сақтауға берген заты. Аманатты сақтау, мезгілінде қайтару — үлкен адамгершілік. Аманатқа қиянат жасау ауыр күнә саналған.

19) Енші

Баласы ер жетіп, жеке үй болғанда ата-ана оған дүние-мүлік, мал беріп, отау тігіп бөлек шығарады. Мұны енші дейді. Ал қызға берілетін дүние-мүлік жасау деп аталады.