Қаракөл қойының еті мен майы өте сіңімді және дәмді
“Кеңтүп” ауылының тарихы ХХ ғасырдың қиын кезеңдерімен тығыз байланысты. Бұл әңгіме көшпенді еңбек, табиғатқа бейімделу және елді мекеннің біртіндеп қалыптасқан берік тіршілігі туралы.
Қоныстың басталуы (1942)
1942 жылы Ақтөбе өңірінен 4600 бас қой, 30 бас сиыр, 5 ат және 35 отбасы Оңтүстікке қарай көшіп шығады. Ер азаматтардың бір бөлігі соғыстан бронмен босатылған еді. Суыққа төзімсіз, биязы жүнді ақ қойды жермен айдап көшіру оңай болмаған.
Қыс ерекше қатал болып, әрі қарай жылжуға мүмкіндік болмайды. Сөйтіп көш Сыр бойының оң жағалауындағы “Кеңтүп” елді мекеніне келіп қыстап, кейін осы өңірге біржола орнығады.
Алғашқы тұрмыс
- Елді мекенде небәрі 20–30 шақты отбасы болды.
- Жертөле қазып, уақытша баспана етті.
- Азын-аулақ малмен күнкөріс жасап, жаңа тіршілік құра бастады.
Осы кезеңнен бастап Қызылорда облысы көлемінде алғаш рет асыл тұқымды қой совхозының іргетасы қаланды. Ол кезде республика бойынша мұндай ұжым өте сирек еді.
“Ақ қой” совхозы және алғашқы табыстар (1943–1947)
1943 жылы ауданда алғашқылардың бірі болып құрылған асыл тұқымды қой совхозы жібек жүнді ақ қой өсіруде жоғары нәтижелерге жетеді. Сол себепті жұрт бұл шаруашылықты “Ақ қой” совхозы деп атай бастайды.
1943–1947 жылдары Ақтөбе облысының қырынан жібек жүнді қойларды айдап әкеліп, Сыр бойына жерсіндіруге әрі шаруашылықты 4 жыл 7 ай бойы басқаруға үлес қосқан Сәбила Батырованың еңбегі ерекше аталады.
Кейін Қазақстан басшысы Ж. Шаяхметовтің қабылдауында болған Дүйсембай Маханов жолдамамен 1948 жылы Қазалы асыл тұқымды қой совхозының директоры болып тағайындалып, 1961 жылға дейін шаруашылықты басқарды.
Инфрақұрылым мен көпұлтты орта
Басшылыққа келген күннен бастап елді мекенді дамыту жұмыстары жүйелі түрде қолға алынды: тұрғын үйлермен қатар мектеп, аурухана, дүкен, клуб, монша, гараж салынды. Көшелер түзу тартылып, ағаш егілді, су жүйесі жүргізілді.
Екі-үш жылдың ішінде әсем әктелген, таза әрі көрікті қоныс бой көтерді. Жан-жақтан келушілер көбейіп, орталықта қоныстанған 18 ұлт өкілдерімен тіл табыса отырып, шаруашылықтың нәтижесі жылдан-жылға артты.
Жайылымның географиясы
Кеңшардың түстігі — Қызылқұм, терістігі — Қарақұм. Екі аралықта Сырдарияның ағысы бар. Бұл қой малы үшін қолайлы қоныс саналды.
Ұйымдастырудың өзегі
Әлеуметтік нысандардың салынуы еңбек өнімділігін арттырып, тұрақты қоныстануға, кадрдың қалыптасуына және шаруашылық мәдениетінің орнығуына әсер етті.
“Аралдың биязы жүнді қойы”: жаңа тұқымның қалыптасуы (1950–1981)
1950–1981 жылдары жаңа қой тұқымын шығару бағытында Алматыдан келген ғалым В. А. Маллицкий бастаған зерттеушілер тобы ұзақ жылдар бойы жергілікті жағдайға төзімді қой тұқымын қалыптастырумен айналысты. Нәтижесінде жаңа тұқым “Аралдың биязы жүнді қойы” деп аталды.
Тұқымның сипаттамасы
Салмағы
75–80 кг
Жүн өнімі
14 кг-ға дейін
Төл алу көрсеткіші
100 саулықтан 125–130 қозы
Бейімделгіштігі
Шөл-далалық құмды жайылымды тиімді пайдаланады
Жаңа тұқымның қошқарларының элитасы мен 1-класты қошқарлары экспортқа 4000–4500 басқа дейін сатылып отырды.
Шаруашылық басшылығы кезеңінде қой саны 6011 бастан 80 мың басқа дейін жеткізілді. Мемлекеттік міндеттемелер қой өсіруде 100%, ірі қара өсіруде 104%, жылқы өсіруде 107% деңгейінде орындалды.
Орташа нәтиже
Әр 100 аналықтан 105 қозы, 90 бұзау, 90 құлын
Жүн қырқу
Әр қойдан орташа 5,4 кг
Етке өткізілетін салмақ
Ірі қара — 370 кг, қой — 55 кг
1955 жылдан бастап совхоздың жылдық табысы орта есеппен 1,5 миллион сом болды. Бұл — сол уақыт үшін өте жоғары көрсеткіш. Шопандардың айлық табысы шамамен 1700–1800 сом деңгейінде қалыптасты.
Өндірістік құрылым
Фермалар
- №1, №2, №3 — асыл тұқымды қойдың аналығы, ісек және қошқар өсіру.
- №4, №5 — ірі қара өсіру.
Мал азығы мен шабындық
- “Сағыр”, “Бірлік”, “Кеңтүп” — шабындық, жоңышқа дайындау.
- “Алпар”, “Көшербай”, “Бесжігіт” учаскелері — “Балауса” мал азығын дайындау.
Экологиялық өзгеріс және Қаракөлге көшу (1981)
1981 жылы Арал теңізінің тартылуына байланысты жер беті сорланып, жайылымдар тоза бастады. Мұндай ортаға биязы жүнді қой толық бейімделе алмай, өнім сапасы төмендейді. Сондықтан оларды Оңтүстік Қазақстан облыстарына жіберіп, орнына шөлге төзімді Қаракөл қой тұқымын сатып алады.
Қаракөлдің ерекшелігі
Қаракөл қозысының елтірісі өте бағалы. Елтірі — қозы туғаннан кейін 2–3 күн ішінде сойылғанда алынатын тері.
Елтірі түстері: қара, көк, сұр, қоңыр, ақ, қызғылт. Еті мен майы да сіңімді әрі дәмді.
Жүн өнімі: қошқардан 3,0–3,5 кг, саулықтан 2,0–2,5 кг. Мемлекетке қаракөл өнімдерін өткізу арқылы жыл сайын миллион теңгеге жуық табыс түсіп отырды.
Өндіріс, бордақылау және жекешелендіру (1981–1998)
1981–1998 жылдары малдың күйін жақсарту мақсатында “Мал бордақылау алаңы” салынып, тұрақты жұмыс істеді. Сонымен қатар мал өнімдерін халық игілігіне тиімді пайдалану үшін шұжық өндіру цехы іске қосылды.
1998 жылы жекешелендіруге байланысты ауыл бірнеше қожалыққа бөлінді. Бұл кезең “Кеңтүп” тарихындағы жаңа экономикалық қатынастарға өтудің басталуын білдірді.
Тарихи өзек
“Кеңтүп” — бір ғана елді мекеннің шежіресі емес. Ол соғыс жылдарындағы көштің тағдыры, Сыр бойындағы жаңа шаруашылықтың іргесін қалау, ғылымға сүйенген селекция және табиғаттың күрт өзгерісіне бейімделудің нақты көрінісі.