Мектеп жасындағы баланың дамуының негіздері

Мектеп жасындағы баланың тұлғалығын қалыптастыру: негізгі бағыттар

Мектеп жасындағы баланың жеке тұлғасын қалыптастыру мен дамытудың өзектілігі Қазақстан Республикасының 2050 жылға дейінгі стратегиялық даму бағдарламасында айқын көрсетілген. Онда білім беруді инновацияландыруға сай бейімдеу, білім беру жүйесін ақпараттандыру және жаңа талаптарға сәйкес дамыту міндеттері қойылады.

Осы талаптарға сай қазіргі білім беруде баланың тұлғалық дамуын қолдау, өзіндік көзқарасы бар оқушыны оқыту мен тәрбиелеудің тиімді жолдарын анықтау қажеттігі ерекше байқалады. Елдің өсіп-өркендеуі мен әлемде өзіндік орнын табуы ұлттық білім жүйесінің қалыптасуы мен даму бағытына тікелей байланысты.

Сондықтан білім беру ұйымдары мемлекеттік білім стандарты аясында білім берумен ғана шектелмей, оқушыларды ғылыми ізденіске тартып, олардың шығармашылық және дарындылық қабілеттерін дамытуға жүйелі түрде жағдай жасауы тиіс.

Тұлғалық дамуда нені басты назарға алу керек?

Мектеп жасындағы балалардың тұлғалығын дамытуда және шығармашылығын қалыптастыруда ең алдымен үш тірек ұғымды ескеру маңызды:

Мотивтер

Іс-әрекетке итермелейтін ішкі себептер мен түрткілер.
Қажеттіліктер

Өмір мен даму үшін міндетті түрде керек ететін қажетсінулер.
Қызығулар

Баланы белгілі бір әрекетке тартатын тұрақты ұмтылыс пен ынта.

1-кесте. Мектеп жасындағы баланың дамуының негіздері

Мотивтер, қажеттіліктер және қызығулардың өзара байланысы

Мотивтер

Іс-әрекетті саналы түрде бастауға және жалғастыруға түрткі болатын себептер.

Дамудың негіздері

Баланың тұлғалық қалыптасуын қамтамасыз ететін ішкі қозғаушы күштер жүйесі.

Қызығулар ↔ Қажеттіліктер

Қызығу қажеттілікті нақтылайды, ал қажеттілік қызығуды бекітіп, әрекетке бағыттайды.

Әр баланы дара тұлға деп қарастырсақ, оның өзіндік ерекшелігі мотивтерінен, дүниетанымынан, сенімінен, талғамынан, мұратынан, бағыттылығынан, қажеттілігі мен қызығуларынан анық көрінеді.

Мотив: баланы әрекетке жетелейтін ішкі себеп

Адамды әрекетке бағыттайтын және қажеттілігін өтеуге талаптандыратын ішкі түрткі болады. Психологияда бұл түрткі мотив (себеп) деп аталады.

Мотив — іс-әрекет пен мінез-құлықтың саналы түрде жасалуына ықпал ететін себептер жиынтығы.

Тұлғаны қандай да бір әрекетке итермелейтін негізгі қозғаушы мотив көбіне оның әртүрлі қажеттіліктерімен, яғни белгілі бір нәрсеге мұқтаждануымен байланысты. Мектеп жасындағы баланың мотиві — оның бір нәрсені қажет етуі, оған мұқтаж болуы. Сондықтан педагог ең алдымен баланың осы мотивін танып, айқындауы тиіс.

Қажеттілік: дамуды қамтамасыз ететін белсенділік көзі

Қажеттілік — өмір мен дамудың белгілі бір жағдайында адамның міндетті түрде керек ететін қажетсінулері. Қажеттілік адамның бойында белсенділік сезімін оятып, әрекетке жұмылдырады.

Қажеттіліктің ықпалы

Белсенділік сезімін күшейтеді.
Ойлау үдерістеріне және ерік-жігерге әсер етеді.
Қанағаттану/қанағаттанбау күйіне қарай эмоциялық ахуалды өзгертеді.

Педагог үшін түйін

Мектеп жасындағы баланың қажеттілігі оның белсенділігін дамытып, ерік-жігерін оятады. Педагог өз іс-әрекетінде осы байланыстарды үнемі ескеріп, баланың қажеттілігіне сай оқу міндеттері мен қолдау тәсілдерін таңдауы қажет.

Қажеттіліктер қоғамдық өндірістің өсуімен және өмір жағдайларының өзгеруімен бірге дамиды. Қанағаттандырудың түрі мен тәсіліне, қажеттіліктің орындалуына немесе орындалмауына қарай адам мазасыздану не тыныштану, рақаттану не қиналу сияқты сезімдерді бастан кешіруі мүмкін.

Қажеттіліктердің негізгі түрлері

Адам қажеттіліктері сан алуан. Оларды ірі үш топқа бөлуге болады: материалдық, рухани және қоғамдық (әлеуметтік) қажеттіліктер.

Материалдық қажеттіліктер

Баланың өмір тіршілігінің негізіне қатысты қажетсінулер: тамақ, киім, тұрғын үй, тұрмыстық заттар және басқа да күнделікті керек-жарақ.

Рухани қажеттіліктер

Білімге, өзін-өзі тануға, құндылықтарға, мағына іздеуге және ішкі мәдениетті дамытуға бағытталған қажетсінулер.

Қоғамдық (әлеуметтік) қажеттіліктер

Қарым-қатынас, мойындалу, ынтымақтастық, ортақ іске қатысу сияқты қоғаммен байланыста қалыптасатын қажетсінулер.

Мектеп жасындағы балалардың рухани және әлеуметтік қажеттіліктері дұрыс қалыптасқанда, материалдық қажеттіліктер де орынды әрі үйлесімді қанағаттандырылады.