Радиоактивті сәулелердің биологиялық әсері
Радиоактивті сәулелердің биологиялық әсері және радиациядан қорғану
Бұл материалда радиоактивті сәулелердің адам ағзасына әсері, сәулелену дозаларының негізгі түрлері және күнделікті өмірде радиациядан қорғанудың жалпы қағидалары қарастырылады.
Жалпы мақсат
Радиоактивті сәулелердің биологиялық әсері мен радиациядан қорғану туралы түсінік қалыптастыру.
Нәтиже
Радиациялық қауіпсіздік ұстанымдарын күнделікті тұрмыста қолдана білуге бағыттау.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру
Уақыт: 2 минут. Сабақты бастау, назарды шоғырландыру.
Топқа бөлу: 1 және 2 сандары арқылы 2 топ.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Уақыт: 4 минут. Негізгі ұғымдарды қайталау.
- «Термо» ұғымы және термоядролық реакциялар туралы не білесіңдер?
- Радиоактивтілік дегеніміз не? Радиоактивті сәуле шығарудың құрамы қандай?
- Радиоактивті ыдырау заңының мәні неде?
- Термоядролық энергетиканың болашағы неліктен зор?
III. Топтық жұмыс және жаңа тақырып
Уақыт: 15 минут. Жаңа материалды талқылау және есептеулер.
Жаңа сабақ слайд арқылы түсіндіріледі, негізгі шамалар мен өлшем бірліктері бекітіледі.
Сәулелену дозалары: негізгі ұғымдар
Сәулеленудің әсерін сандық бағалау үшін бірнеше доза түрі қолданылады. Олар физикалық жұтылуды да, биологиялық әсерді де сипаттайды.
Жұтылған доза (D)
D — шығарылған сәуленің жұтылған дозасы.
E — жұтылған энергия
m — сәулеленген заттың массасы
Өлшем бірлігі: 1 Гр (грэй).
Экспозициялық доза
Рентген және гамма-сәулелердің құрғақ ауаны иондау әсеріне негізделіп өлшенеді.
SI жүйесіндегі байланыс: 1 Р = 2,58 × 10-4 Кл/кг
Шамамен: 1 Р ≈ 0,01 Гр
Эквивалентті доза (Dэкв)
Биологиялық әсерді ескеру үшін жұтылған доза биологиялық тиімділік коэффициентіне көбейтіледі:
Dэкв = k · D
k — биологиялық тиімділік коэффициенті
Өлшем бірлігі: зиверт (1 Зв).
Адам ағзасына сәулелердің әсері
Ультрадыбыс және инфрадыбыс
Инфрадыбыстар адам организміне кері әсер етуі мүмкін. Ал ультрадыбыс, керісінше, медицинада кеңінен қолданылады: ультрадыбыстық тексеру (сканерлеу) арқылы ішкі мүшелердің жағдайы бағаланады.
Сүйек, май және бұлшық ет ультрадыбысты әртүрлі шағылдырады. Шағылған толқындар электр импульстеріне түрлендіріліп, экранда кескін ретінде көрінеді. Осы әдіспен қатерлі ісіктер, мүшелер пішінінің өзгеруі және өзге де ауытқулар анықталуы мүмкін.
Ұзақ уақыт әсер еткен ультрадыбыс жүйке жүйесіне кері ықпал етуі ықтимал: қан құрамының өзгеруі, қан қысымының ауытқуы, бас ауруы, сондай-ақ есту қабілетінің төмендеуі байқалуы мүмкін.
Рентген және гамма-сәулелердің қолданылуы
Рентгендік сәулелердің денелерден өту қасиеті практикада кеңінен пайдаланылады. Медицинада олар диагноз қоюға және кейбір жағдайларда ем жүргізуге қолданылады.
- Сүйек сынуын анықтау
- Денеге кіріп кеткен бөгде заттарды (оқ, ине, шеге және т.б.) табу
- Ішкі ағзалардағы кейбір патологияларды айқындау
Бұл сәулелер пайдалы диагностикалық құрал болғанымен, сәулеленудің артық дозасы денсаулыққа қауіп төндіреді. Сондықтан қауіпсіздік нормаларын сақтау маңызды.
Автор туралы мәлімет
Атырау облысы, Жылыой ауданы, Құлсары қаласы, №19 жалпы орта білім беретін мектептің жоғары санатты физика пәні мұғалімі — Алманова Гүлсім Аманқұлқызы.