Нарықтық шаруашылық туралы
Экономиканы ұйымдастырудың негізгі тәсілдері
Адамзаттың өмір сүру тарихында экономиканы ұйымдастырудың екі негізгі тәсілі қалыптасты: әміршілдік-әкімшілік және нарықтық. Бұл басқару әдістері бір өндіріс тәсілінің аясында бірдей дәрежеде қатар өмір сүре алмайды: таза нарыққа негізделген шаруашылық орталықтан жоспарлауды қажет етпейді, ал толық орталықтан жоспарлау нарықтық тетікті қабылдамайды.
Соңғы жылдары экономиканы ұйымдастырудың үшінші бағыты ретінде аралас тәсіл — әкімшілік және нарықтық механизмдердің үйлесімі жиі аталады. Бұл модель әлі толық зерттелмегенімен, оны әкімшілік жүйеден нарықтық жүйеге өтуді жеңілдететін аралық кезең ретінде қарастыруға болады.
Әміршілдік-әкімшілік жүйенің логикасы
Әміршілдік-әкімшілік әдіспен ұйымдастырылған шаруашылық орталықтандырылған шешім қабылдауға сүйенеді. Мұндай жағдайда нарықтық механизмнің рөлі шектеледі немесе мүлде қажет болмайды.
Тауар өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы шаруашылық байланыстар орталық органдардың шешімдері арқылы анықталады. Барлығы алдын ала жоспарланып, өндірістің негізгі сұрақтарына бұйрық-нұсқау түрінде жауап беріледі: не өндіру, кім үшін өндіру, қандай бағамен өндіру.
Әміршілдік тәсілдің негізгі кемшіліктері
1) Ақпарат пен уақыттың шектеуі
Экономиканы осылай басқару күрделі халық шаруашылығының ұсақ-түйегіне дейін толық қамти алмайды. Әсіресе уақыт факторы қатты әсер етеді: мәселе кәсіпорыннан жоғары органға жетіп, шешім қабылданып, қайта төменге түскенше жағдай өзгеріп кетуі мүмкін. Бұл шешім қабылдауды баяулатып, тиімділікті төмендетеді.
2) Жоспарлы бағаның ынталандыруы әлсіз
Жоспарлы баға көбіне ғылыми-техникалық прогресстің жетістіктерін енгізуді, ресурсты үнемдеуді, өнім сапасын арттыруды және өндіріс шығындарын төмендетуді жеткілікті деңгейде ынталандыра бермейді.
3) Оқшаулау және тиімділіктің төмендеуі
Тауар өндірушілерді материалдық ресурстардан және өндірілген өнім нәтижесінен оқшаулау қоғамдық өндірістің тиімділігін төмендетіп, оның қарқыны мен деңгейінің құлдырауына әкелуі мүмкін.
Нарықтық механизм қалай жұмыс істейді?
Нарықтық механизм бұған қарама-қарсы қағидаға негізделеді: шаруашылық субъектілерінің ешқайсысы экономиканың негізгі сұрақтарын алдын ала орталықтандырып, саналы түрде шешуге міндетті емес. Шешім нарықтағы өзара әрекет арқылы қалыптасады.
Тауар өндірушілер нарықта кездесіп, өндіріс көлемі мен бағаны айқындайды. Тұтынушы белгілі бір тауарды сатып алу немесе сатып алмау арқылы таңдау жасайды.
Сұраныс өссе
Тұтынушылар белгілі бір тауарды көп сатып алса, оның бағасы өседі.
Баға өссе
Бағаның артуы өндірушілерді көбірек өндіруге ынталандырады.
Сұраныс азайса
Сұраныс төмендеп, баға түссе, өндірушілер өндіріс көлемін қысқартады.
Бұл үдеріс кейде «ретсіздік» сияқты көрінгенімен, шын мәнінде ол экономиканың тексерілген тәртібі: нарықтық жүйе бейнелеп айтқанда автоматтандырылған сипатта әрекет етеді — сұраныс өзгерсе, баға да өзгереді; баға өзгерсе, өндіріс көлемі соған бейімделеді.