Қазақша рефераттар

Көнерген сөздер

Сабақ жоспары (Қазақ тілі, 5-сынып)

Тақырып

Көнерген сөздер

Сабақтың форматы

Түрі:
Жаңа сабақты меңгерту
Әдісі:
сұрақ-жауап, ой қозғау, оқулықпен жұмыс, өз бетімен іздену, талдау

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Көнерген сөздердің түрлерін өз бетімен анықтауға, ерекшеліктерін өзіндік жұмыстар арқылы меңгеруге, жаттығу орындау барысында алған білімін дербес қолдануға жағдай жасау.

Тәрбиелік

Өзіндік жұмысты жүйелі орындауға, жауапкершілікті сезінуге, нәтижеге ұмтылуға, білім бәсекесіне қатысуға және шығармашылық ізденімпаздыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық

Білімді пысықтау арқылы оқушылардың ой-өрісін, сауаттылығын, сөздік қорын және тіл байлығын дамыту.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Амандасу.
  • Оқушыларды түгелдеу.
  • Сабаққа назар аударту.

II. Үй тапсырмасын тексеру

«Қайталау – оқу анасы» қағидасына сүйене отырып, балама тест арқылы үй тапсырмасы сұралады.

Мәлімдеме Жауабы Түзету/түсіндірме
1) Тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы сөздік құрам деп аталады. Иә —
2) Сөздік құрамға халықтың тұрмыс жағдайын, кәсібін, мәдени қалпын танытатын барлық сөздер кірмейді. Жоқ Кірмейді емес, керісінше барлық сөздер енеді.
3) Қазақ тілінің сөздік құрамына байырғы сөздер де, терминдер де, диалектизмдер мен кәсіби сөздер де кіреді. Иә —
4) Сөздік құрамдағы сөздер қолданылу жиілігіне қарай жиі және сирек қолданылатын сөздер болып бөлінеді. Иә —
5) Сөздік құрамның ең басты және тұрақты бөлігін қазақтың байырғы төл сөздері құрамайды. Жоқ Негізгі әрі тұрақты бөлігін байырғы төл сөздер құрайды.

III. Жаңа сабақ: «Көнерген сөздер»

1) Ой қозғау

Төмендегі сөздердің ерекшелігі қандай? Олар қандай салаға қатысты?

Ел билеуге қатысты

  • старшын
  • атшабар
  • би
  • болыс

Салт-дәстүрге қатысты

  • бесік құда
  • ұрын бару
  • қынаменде
  • тоқымқағар

2) Жаңа сабақты түсіндіру

Қоғам дамуына байланысты кейбір сөздер қолданыстан шығып қалады. Уақыты өтіп, тарихи өзгерістерге немесе тұрмыс-тіршіліктің, әдет-ғұрыптың өзгеруіне байланысты тілдік қолданыстан кеткен сөздер көнерген сөздер деп аталады.

Көнерген сөздер мағынасына қарай екіге бөлінеді: тарихи сөздер және архаизмдер.

Тарихи сөздер

Қолданылған дәуірі өтіп, ескі заманның өзімен бірге көнерген тарихи атаулар.

1) Ел басқаруға байланысты

хан, патша, уәзір, би, аға сұлтан, болыс

2) Қару-жараққа қатысты

садақ, жебе, сауыт, айбалта, найза, адырна

3) Кеңес дәуіріндегі әкімшілік атаулар

қызыл отау, қызыл әскер, отарба

Архаизмдер

Халықтың тұрмыс-тіршілігіне, салт-санасына, әдет-ғұрпына байланысты әр дәуірде өзгеріп, басқа сөздермен ауысқан немесе қолданыстан шет қалған сөздер.

1) Мата атаулары

торқа, биқасап, дүрия, патсайы

2) Әдет-ғұрып атаулары

сауын айту, ұрын бару, бесік құда, барымта

3) Үй тұрмысы, киім-кешек, ыдыс-аяқ

лашық, жаппа, шидем, күпі, сәукеле, саптыаяқ, кебеже

Кей сөздердің жаңғыруы

Кейбір сөздер белгілі бір кезеңде қолданыстан шығып, кейін қайтадан жаңарады. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бері бірқатар атаулар қайта қолданыла бастады.

1) Кеңес дәуірінде сиреген діни сөздер

имам, мешіт, ораза, айт, пітір, құран

2) Жыл атаулары

барыс, жылқы, қоян, ұлу

3) Ай атаулары

наурыз, сәуір, маусым, қыркүйек

3) Жаңа сабақты меңгерту: деңгейлік тапсырмалар

Тапсырма 1

Берілген мақалдардағы көнерген сөздерді тауып, мақалдарды толықтырыңдар.

  1. Асабасы жоқ асқа жарымас.
  2. Қараша үйден ханша шығар.
  3. Шықсаң ұзақ сапарға, арымас ат – отарба.
  4. Ер азамат белгісі – түзде мырза, үйде құл.
  5. Ынтымақ – оқ өтпес сауыт, татулық – тамаша сауық.
  6. Бақа – көлінде патша, балық – суында патша, жігіт – елінде патша.

Тапсырма 2 (оқулықпен жұмыс)

150-жаттығу: мәтіндегі жиі қолданылатын атауларды бір бөлек, мүлде қолданылмайтын атауларды бір бөлек жазыңдар.

«Ойлы болсаң, озып көр»

Жасырылған сөздің қай салада қолданылатынын табыңдар.

  • а) Шидем

    Қойдың жабағы жүнінен тігілген сыртқы киім.

  • ә) Тоқымқағар

    Жас жігітті ұзақ сапарға шығарып саларда ауыл елі арнайы ас беру дәстүрі.

  • б) Нияз

    Пітір, садақа.

  • в) Саба

    Қымыз құятын ыдыс.

  • г) Бел көтеру

    Қарияларға арнап дайындалатын, ең дәмді әрі қуат беретін тағам (ет, айран, құрт, кеспе қосып әзірленеді).

  • ғ) Аушадияр

    Үйлену тойы кезінде айтылатын дәстүрлі өлең-жыр.

Талдау

Төмендегі сөздердің қайсысы архаизмге, қайсысы тарихи сөздерге жататынын анықтап, кестені толтырыңдар.

аушадияр шұға болыс қаһан сауыт биқасап уәзір би дүрия кебеже торқа күпі қылыш аға сұлтан шоқпар хан
Тарихи сөздер Архаизмдер

Оқушы толтырады

Оқушы толтырады

Сергіту сәті

«Сиқырлы таяқша» әдісі: оқушылар үйден дайындап келген көнерген сөздерінің мәнін түсіндіреді.

IV. Сабақты бекіту

Венн диаграммасы арқылы «тарихи сөздер» мен «архаизмдердің» айырмашылығы мен ортақ белгілерін қорытындылау.

Тарихи сөздер

Дәуірмен бірге кеткен атаулар.

Ортақ қасиеті

Қолданысы сирек, түсіндіруді қажет етеді.

Архаизмдер

Тұрмыс өзгерісімен алмастырылған сөздер.

V–VII. Үй тапсырмасы, бағалау, қорытынды

Үйге тапсырма

Көнерген сөздерді қолданып сөйлемдер құрастырып, шағын мәтін жазыңдар.

Бағалау

Оқушының тапсырмаларды орындау сапасына, белсенділігіне және жауаптарының дәлдігіне қарай бағаланады.

Қорытынды

«Біле бер қанша білсең, тағы тіле, жетерсің мақсатыңа біле-біле», — деген Жүсіп Баласағұн сөзімен сабағымызды аяқтаймыз.