Қазақ тілі сабағында оқу ақпаратын ақпараттық технология жағдайында меңгерумен байланысты оқу әрекетінің түрлері
Тіл үйретуде ақпараттық технологияларды пайдаланудың тиімділігі
«Ауызша айтсаң – тез ұмытамын, көрсетсең – есте сақтаймын, іске кіріссем – үйренем» (қытай мақалы).
Бүгінгі таңда ХХІ ғасырдың талаптарына сай азат ұрпаққа тәлім-тәрбие мен білім беруді жетілдіру, мемлекеттік тілді оқытудың басым бағыттарын айқындау — педагогика тәжірибесіндегі өзекті мәселелердің бірі. Тілдің тағдырын нығайту көп жағдайда мектепте атқарылатын жұмыстың сапасына байланысты. Өйткені әр пән мұғалімі өскелең ұрпақтың балғын санасына ана тіліміздің құнарын сіңіріп, оны жүрегіне ұялатуға жауапты.
Негізгі ой
Ақпараттық технологиялар — тіл үйретуде «көрсету» мен «іске кірісуді» күшейтетін құрал: көрнекілік, интерактив, жедел кері байланыс және дербес жұмыс мүмкіндігі оқу сапасын арттырады.
Білім беру жүйесіндегі жаңа талаптар
Жаңа экономикалық және әлеуметтік-мәдени жағдайларда білім беру сапасын арттыруға, стратегиялық міндеттерді шешуге бағытталған түбегейлі өзгерістер педагогикалық үдеріске жаңа талаптар қояды. Қазақстан Республикасының «Білім беру туралы» Заңында білім беру жүйесін ақпараттандыру, оқытудың жаңа технологияларын енгізу және халықаралық коммуникациялық желілерге шығу негізгі міндеттердің қатарында көрсетілген.
Бұл міндеттерді орындау үшін нәтижеге бағытталған білім берудің жаңа жүйесіне көшу қажет. Әр мұғалім күнделікті ізденіс арқылы жаңа тәжірибені меңгеріп, ақпараттық технологияларды тиімді қолдана алатын, әлеуметтік және тұлғалық құзыреттері дамыған кәсіби тұлға болуы тиіс. Мұның барлығы жүйелі ұйымдастырылған әдістемелік жұмыс арқылы іске асады.
Орыс мектептерінде қазақ тілін оқытудағы мақсат
Орыс мектептерінде қазақ тілін (мемлекеттік тілді) оқыту жүйесі деңгейлер бойынша (бастапқыдан ортадан жоғарыға дейін) базалық және пәндік құзыреттерді қалыптастыруға бағытталады. Негізгі мақсат — қазақ тілін қатысымдық тұрғыдан меңгерту: оқушыны әдеби тілде сөйлеуге, сауатты жазуға үйрету, сөйлесім әрекетінің түрлерін (тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым, тілдесім) кешенді дамыту.
Осы мақсаттарға жетуде ақпараттық технологияларды қолдану орынды: олар тапсырмаларды көрнекі ұсынуға, оқу қарқынын дараландыруға және тілдік қатынасты табиғи ортаға жақындатуға мүмкіндік береді.
Ақпараттық технология жағдайындағы оқу әрекетінің кезеңдері
1) Эмпирикалық әрекет (қабылдау кезеңі)
- Экран фоны мен жалпы мазмұнға назар аудару
- Жекелеген жаттығуларға зейін қою
- Айрықшаланған сөздер мен нақты жаттығуды сипаттау
- Нақты сөйлемдерді кешенді қабылдау
2) Эвристикалық әрекет (таныту, ізденіс)
- Жаттығуды абстрактілі ойлау арқылы түсіну
- Түрлендіру жолдарын іздеу
3) Репродуктивтік әрекет (түрлендіру, жаңа білім)
- Таңдалған жаттығу бойынша сөйлемді түрлендіру
- Таныс жаттығу түрлерін құрастыру
- Берілген тапсырманы бағалау, өз-өзін тексеру
4) Практикалық әрекет (дағды қалыптастыру)
- Дағдыны таныс жағдайда қолдану
- Таныс емес жағдайда дағдыны бекіту
Осы кезеңдер арқылы оқушылардың қазақ тілі сабағындағы оқу әрекеті қалыптасып, белсенді жұмыс істеуге ынталанады. Компьютер мен мұғалімнің қолдауы оқушыға жаңа білімді дербес меңгеруге, танымдық іс-әрекетін дамытуға және тілдік құзыреттілігін нығайтуға ықпал етеді.
Интерактивті тақта мен компьютердің мүмкіндіктері
Компьютерлер мен интерактивті тақтаны тілдік құзыреттілік пен шығармашылық әлеуетті дамыту құралы ретінде қолдану оқушының интеллектуалдық, эстетикалық және ақпараттық сауаттылығын арттырады. Көрнекілік құралдары ретінде олар оқу-танымдық үдерістің тиімділігін көтереді: материал жүйелі ұсынылады, ақпарат көзбен қабылданады, есте жақсы сақталады және қатысымдық тұрғыдан меңгеріледі.
Ақпараттық технологиялар шынайы өмірлік жағдаяттарды ұсынуға, топпен шешім қабылдауға, рөлдік ойындарды ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бұл оқушының белсенді ұстанымын қалыптастырып, қарым-қатынас дағдыларын дамытады әрі сыни ойлауға баулиды.
Тыңдалым мен аудиоматериалдардың рөлі
Тыңдап-түсіну және көріп-байқау тұжырымдамасында тілдік әрекет тізбегі көбіне былайша құрылып, ауызша қабылдау алдыңғы қатарға шығады: тыңдау → сөйлеу → оқу → жазу. Сабақтың барлық кезеңінде қолдануға болатын тиімді құралдардың бірі — аудиоматериалдар (радио, телехабарлар, сұхбат жазбалары және т.б.).
Аудиоматериалдардың сабақтағы мақсаттары
- Қажетті ақпаратты әсерлі түрде жеткізу
- Бақылау және талдау дағдыларын жетілдіру
- Ойды жүйелі тұжырымдап айтуға үйрету
Тыңдалым сөйлеумен тығыз байланысты: оқушы естігенін өз сөзінде қолдануға ұмтылады. Сондықтан аудиомәтін бойынша сұрақ қою — ең нәтижелі тәсілдердің бірі. Оқушы жауап беру үшін мәтінді мұқият тыңдап, мағынасын түсінуге талпынады.
Түсінуді тексеру тәсілі A
Мәтін мазмұны бойынша сұрақ қойылып, әр сұраққа екі ықтимал жауап ұсынылады.
Түсінуді тексеру тәсілі Ә
Бірнеше сөйлем беріледі, соның біреуі ғана аудиомәтін мазмұнына дәл сәйкес келеді.
Бағалау және дыбыстық дағдыларды қалыптастыру
Орыс сыныптарында қазақ тілі бойынша білімді бағалау көбіне екі шартқа сүйенеді: біріншісі — түсінгенін дұрыс жеткізе білу (сөйлемді дұрыс құрау, дыбыстарды, сөз тіркестерін дұрыс оқу); екіншісі — сөз тіркестерін ауызша және жазбаша сауатты қолдану. Қазақ тіліне тән ерекше дыбыстарды (ы, і, ә, ө, ү, ұ, ң) меңгермейінше, дұрыс сөйлеу мен сауатты жазу толық қалыптаспайды.
Осы тұста компьютерлік ойындар тиімді: олар жаттықтыру, оқыту және дамыту міндеттерін қатар атқарса, әр оқушының білім сапасын арттыруға айтарлықтай әсер етеді.
Сабақтан практикалық мысалдар
Мысалы, 8-сыныпта «Мемлекеттік рәміздер тарихы» тақырыбын өткенде алдын ала дайындалған суреттер, сызбалар және қозғалыстағы көріністер арқылы оқушылардың материалды меңгеруін ұйымдастыруға болады. Ой қозғау үшін сұрақ қойылады; жауаптар тыңдалғаннан кейін сурет астында жасырылған дұрыс жауапты ашу мүмкіндігі беріледі. Бұл тәсіл оқушыға өз білімін тексеруге және пәнге қызығушылығын арттыруға көмектеседі.
Жұптық және топтық тапсырмалар
Берілген сөздерді орыс тіліне аударып, сол сөздермен сөйлем құрастыру.
Берілген тақырыпқа сай сурет салу немесе қысқа мәтін құрастыру, нәтижені жұппен қорғау.
Бұл жұмыстар арқылы оқушылардың айтылым, жазылым, тыңдалым және тілдесім дағдылары кешенді байқалады.
Есте сақтау мен жылдамдыққа арналған тапсырма
Компьютер экранында бір сөйлем қысқа уақытқа көрсетіліп, кейін өшіріледі. Оқушы сөйлемді есте сақтап, қате жібермей қайта терсе, келесі айналымда ойлану уақыты қысқарады; қателессе — уақыт ұзартылады. Бұл тапсырма мағынаны түсіну, есте сақтау және зейінді шоғырландыру дағдыларын дамытады. Соңында ұпай көрсету оқушыға өз деңгейін нақты бағалауға мүмкіндік береді.
Қорытынды: ақпараттық технология — сапалы оқытудың маңызды шарты
Қазіргі заманда жастарға ақпараттық технологиямен сабақтас, әлемдік стандартқа сай жаңа білім беру — аса қажетті міндет. Мемлекеттік тілді оқытуда ақпараттық технологияларды тиімді пайдалану жаңа білім берудің маңызды шарттарының бірі. Оқыту үдерісінде цифрлық құралдарды мақсатты қолдану білім сапасын жақсартуға нақты көмектеседі.
Сабақта қолданудың артықшылықтары
- Түрлі түсті иллюстрациялар, ұлттық музыка, анимациялар есте сақтауды күшейтеді.
- Сабақта сөйлеу әрекетінің негізгі түрлері кешенді қолданылады: тыңдалым, оқылым, жазылым, айтылым, тілдесім.
- Компьютермен үздіксіз тілдік қарым-қатынас құру және материалды бірнеше рет тыңдап/оқып қайталау арқылы дағды бекітіледі.
- Оқушының өзіндік жұмысын жүйелі ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
- Аудио және бейне құралдардың мүмкіндіктерін бір ортада тиімді біріктіреді.
- Желілік ресурстар арқылы тілдік сауаттылық, шығармашылық әлеует және тілдік құзыреттілік дамиды.