Қазақша рефераттар

Ықыластың алғашқы күйлері - Ықылас күйі және Қоңыр күйі

Сабақ тақырыбы

Күйші-қобызшы Ықылас Дүкенұлының өмірі мен шығармашылығы

Эпиграф

«Өлмейтін өмір кілті — өнерде» (Қорқыт)

Сабақ міндеті

  • Ықылас Дүкенұлының өмірі мен шығармашылығы туралы білімді толықтыру.
  • Шығармаларына талдау жасау.
  • Алған білімді қорытындылай алу.

Сабақ мақсаты

  1. Есту мен есте сақтау қабілеттерін дамыту, музыкалық шығармалардың өзіндік ерекшелігін талдай білуге дағдыландыру.
  2. Танымдық іс-әрекетті дамыту, белсенділікті ояту, шығармашылық ойды өсіру, өмірлік бейімділікті нығайту.
  3. Музыкалық туындыларға қызығушылық оятып, эстетикалық және мәдени құндылықтарды сіңіру.

Сабақ форматы

Типі:
шығармашылық
Түрі:
танымдық, аралас
Әдістері:
рейтинг, рефлексия, СТО (галерея, БҮҮ, болжау, ой қозғау, бекіту тест)

Құрал-жабдық және байланыс

  • Көрнекілік: интерактивті тақта, бейнетаспа, үнтаспа, музыка аспаптары.
  • Пәнаралық байланыс: тарих, қазақ әдебиеті, бейнелеу өнері, өнер.

Сабақ барысы: кіріспе және «Композиторлар галереясы»

Сабақ музыкалық сәлемдесуден басталады. Бүгінгі жұмыста рейтинг тәсілі қолданылады: оқушылар өз жауаптарына сүйене отырып, өзін-өзі бағалап отырады.

Тоқсан бойы өткен бөлімді еске түсіру үшін «Композиторлар галереясы» ұйымдастырылады. Мұғалім сұрақтар оқиды, оқушылар дәптерге «Тұлғаны таны» тәсілімен белгі қояды, кейін жауаптарын галереядағы тұлғалармен сәйкестендіреді.

Сәйкестендіру тапсырмасы (галерея)

Төмендегі сипаттамаларды күйшілермен сәйкестендіріңіз.

  1. Төкпе күй мектебінің өкілі. «Жігер» күйі — қазақ күйлерінің ең ұзақтарының бірі.
  2. 1939 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық байқауда 1-орын алғаннан кейін «Домбыраның Жамбылы» атанған.
  3. Қазақ күйлерінің ең көне авторларының бірі. Соңғы күйі — «Башпай».
  4. Боғда мен Құлшарды ұстаз тұтқан. Өз атымен аттас күйі бар.
  5. «Менің оң қолым мен Динаның сол қолын бір кісіге берсе, дүниеде одан асқан домбырашы болмас еді» — осы сөздің иесі кім?
  6. Тарту тәсілі мен сарыны өзгеше. Күйшілік өнер нағашыларынан дарыған.
  7. Күйші ғана емес, шешен, ақынжанды. Шертпе күй мектебінің негізін қалаушы. 1855 жылы Петербургте өнер көрсетіп, күміс медаль алған.
  8. Домбыраны оң және теріс бұраумен тартқан. Төкпе де, шертпе де күйдің үздік шебері. Төлеген Момбековтың ұстазы.

Жауап нұсқалары

  • Дәулеткерей
  • Дина
  • Қорқыт
  • Абыл
  • Құрманғазы
  • Қазанғап
  • Тәттімбет
  • Сүгір

Жауаптар бойынша өзін-өзі бағалау жүргізіледі (тақтадағы бағалау нормасы бойынша).

Жаңа сабақта Қорқыт атадан шамамен он ғасырдан кейін өмірге келген күйші-қобызшы Ықылас Дүкенұлының шығармашылығымен танысамыз.

Ықылас Дүкенұлы: өмірі мен өнері

Ықылас Дүкенұлы — XIX ғасырдың екінші жартысындағы ең ірі қобызшылардың бірі, қазақтың белгілі күйші-композиторы, қылқобызда ойнаудың асқан шебері.

Ықыластың атасы Алтынбек те, әкесі Дүкен де қобызшы болған. Алтынбек қобызшылықпен қатар ұста әрі зергер ретінде танылып, алтыннан алқа, күмістен шолпы, сақина, білезік соққан. Жас сәбилерге бесік жасап, күмістелген ер-тұрман дайындайтын шеберханасы болған. Кейін қобыз жасауды да меңгерген.

Дүкен қобызшылығымен аты шыққанымен, жоқшылық пен тұрмыс тауқыметі өнер жолына кеңінен түсуіне мүмкіндік бермейді. Ықылас 1843 жылы Жезқазған өңірі, қазіргі Жаңаарқа ауданында дүниеге келген. Қобыз үнін алғаш үйреткен әрі күй шығаруға бейімін танып, қолдаған — әкесі Дүкен.

Ықылас қылқобыздың дыбыстық көлемін байытып, өлшем-ырғағына жаңалық енгізді. Қорқыттан Ықыласқа дейін ғасырлар бойы бақсылардың аспабы болып келген қобыз Ықылас арқылы халықтың мұң-мақсатын жырлайтын өнер аспабына айналды.

Маңызды деректер

Туған жылы
1843
Өңірі
Жезқазған өңірі, Жаңаарқа
Қайтыс болған жылы
1916 (Жамбыл облысы)
Шәкірттері
Түсіпбек, Әбікей Тоқтамысұлы, Сүгір Әлиұлы
Мұрасын жеткізгендер
Дәулет Мықтыбаев, Жаппас Қаламбаев

Белгілі күйлері

Ықыластың алғашқы күйлері — «Ықылас күйі» және «Қоңыр күй». Ол оқиғаны қобыз үнімен баяндауға айрықша мән берген.

  • Кертолғау
  • Ерден
  • Жалғыз аяқ
  • Жез киік
  • Айрауықтың ащы күйі
  • Аққу
  • Шыңырау
  • Бозторғай
  • Қорқыт

Тыңдау және талдау: «Жез киік»

Сабақта Ықылас Дүкенұлының күйлерінің бірі — «Жез киік» тыңдалып, талданады. Алдымен күйдің шығу тарихы таныстырылады.

Шығу тарихы

Аңшылар киік аулауға шығып, бір топ киікке кезігеді. Атып үлгергенімен, олардың ішінде жез киік те болады. Оның терісінің сарылығы күнге шағылысып, аңшыларға дәл көздеуге мүмкіндік бермейді. Аңшылар жез киікті ала алмай қалады.

Құтылып кеткен жез киік өмірге разы болып, тастан-тасқа секіріп, кең далада еркін ойнақ салады. Осы әңгімені естіген Ықылас «Жез киік» күйін шығарады.

Талдау сұрақтары

  • Күйден қандай әсер алдыңдар?
  • Бұл күйді минорлы күйге жатқызуға бола ма? Неліктен?
  • Күй тек қобызда ғана орындала ма, әлде басқа аспаптарда да шырқала ма?

Тапсырма

Күйдің көңіл күйіне, өлшем-ырғағына сәйкес келетін сөздерді іріктеп жазыңыз.

Орындағаннан кейін дұрыс жауаптармен салыстырып, өзін-өзі бағалау жүргізіледі (№2).

Шығармашылық көрініс

Музыка мектебінің қобыз сыныбында оқитын, облыстық және республикалық байқауларға қатысып жүрген оқушы Бұлбұл «Жез киік» күйін орындайды.

Орындау бөлімі: «Қобызым» әні

Сабақта орындалатын ән — «Қобызым». Ән мәтіні оқылып, мазмұны талданады: қобыз, оның жасалуы, Қорқыт туралы аңыздармен байланысы қарастырылады.

Сонымен қатар әннің құрылысы (шумақ, қайырма) анықталып, мәтіннің жанрлық сипаты туралы пікір айтылады (термеге жақындығы талқыланады).

Орындау реті

  1. Отыру ережесін сақтау.
  2. Распевка.
  3. Әнді орындау.

Екінші тыңдау: «Қасқыр» күйі

Келесі бөлімде тағы бір күй тыңдалады. Алдымен күйдің атауы айтылмайды — оқушылардан мұқият тыңдап, әсері мен елесін сипаттау сұралады.

Талдау бағыттары

  • Күй қандай сезім тудырды? (үрей, қорқыныш, мазасыздық т.б.)
  • Сарын-сазы құлаққа қалай естіледі?
  • Қорқыт мұрасындағы ұқсас күйлермен байланысы бар ма?
  • Көрген фильмдер, оқыған әңгімелермен салыстырып айту.
  • Күйге қандай атау қояр едіңіз?

Шығу тарихы

Ықылас қобызға табиғаттағы сан алуан дыбысты, құстар мен жануарлардың үнін салуға талпынады. Бір күні ол қасқырдың ұлыған дауысын дәл келтіреді: саусағын ішек бойымен жоғарыдан төмен сырғыта отырып, әуелі бір қасқырдың, кейін екі қасқырдың, одан соң топ қасқырдың ұлығанын айнытпай салады.

Қобыз үніне ауыл иттері дүрлігіп, ауылды айнала шауып мазасызданады, адамдар да абыржиды. Осылайша «Қасқыр» күйі дүниеге келеді.

Дереккөз: Илья Жақанов, «Ықылас», 1990 ж. (Жарасова Тұрсынай)

Бекіту: графикалық диктант және тест

Графикалық диктант (№3)

Тақтада қобызға қатысты және қатысы жоқ сөздер беріледі. Қатысты сөздерді «+», қатысы жоқтарын «−» белгісімен көрсетіңіз.

  • 1. Ысқыш
  • 2. Тілшікті
  • 3. Үрмелі
  • 4. Имек мойынды
  • 5. Бес ішекті
  • 6. Төрт ішекті
  • 7. Қорқыт
  • 8. Кетбұға

Оқушылар жауаптарын айтып, бағалау жүргізіледі.

Бекіту тесті (№4)

Сабақ соңында 1–5 сұрақтан тұратын қысқа тест орындалып, жалпы ұпай есептеледі.

Қорытынды бағалар жинақталады:

  • «5» алғандар — саны анықталады.
  • «4» алғандар — саны анықталады.

Қазіргі жалғастық

Қылқобызда ойнау дәстүрі бүгін де жалғасып келеді: сыныптасыңыз Бұлбұл қобыз сыныбында оқиды. Жерлесіңіз Гүлбарам Тастемірова Испанияда бас жүлде алған. Сондай-ақ халықаралық конкурстардың лауреаты Ерболат Мырзалиев орындауындағы күй бейнетаспадан көрсетіледі.

Қорытынды ой

Қорқыт бабамыздың «Өлмейтін өмір кілті — өнерде» деген сөзімен сабақ түйінделеді: қазақтың күй өнері — ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын өлмес мұра.

№1

Галереяға шолу (сәйкестендіру)

№2

«Жез киік» бойынша талдау тапсырмасы

№3

Графикалық диктант

№4

Бекіту тесті және қорытынды баға