Химиялық элементтер, олардың таңбалары
Мақсаты
Білімділік
Оқушыларды химиялық элементтердің таңбалары мен атауларымен, сондай-ақ коэффициент және индекс ұғымдарымен таныстыру; жаңа тақырыпты меңгерту барысында білімді нақтылау және тереңдету.
Дамытушылық
Химиялық эксперимент арқылы оқушылардың зейінін, танымдық белсенділігін, өзіндік пікірін қалыптастыру; логикалық ойлауын және тұлғалық қасиеттерін дамыту.
Тәрбиелік
Ізденімпаздыққа, өз бетінше еңбектенуге және жауапкершілікке тәрбиелеу.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, оқушыларды түгелдеу.
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Атом және молекула ұғымдарының анықтамасын айтыңдар.
- Құрамына сутек пен оттек кіретін күрделі заттарды атаңдар.
- Жай және күрделі заттардың айырмашылығы неде?
- Су молекуласының түзілу сызбанұсқасын көрсетіңдер.
III. Жаңа сабақ
«Химиялық элемент» ұғымын ғылымға алғаш енгізген — ағылшын ғалымы Р. Бойль. Ал Д. Дальтон химиялық элементті атомдардың белгілі бір түрі ретінде қарастырды. Қазіргі химияның маңызды жетістігі — химиялық элементтердің сипаттамалары мен қасиеттерінің нақты айқындалуы.
Бізді қоршаған әлем түгелдей химиялық элементтерден тұрады. Табиғатта сан алуан элементтер кездеседі, ал жасанды жолмен алынатын радиоактивті элементтерді қоса есептегенде, олардың саны 110-нан асады.
Халықаралық теориялық және қолданбалы химия одағы (IUPAC) реттік нөмірі 110, 111 және 112 элементтердің химиялық таңбаларын ресми түрде бекітті. Бұл элементтердің атаулары — дармштадтий, рентгений, коперниций; атаулар 2010 жылғы шілдеде берілді. Таңбалары: Ds, Rg, Cn.
Қазіргі уақытта 114 және 116 элементтерге ат беру мәселелері де талқыланған: 114-элементке флеровий атауы — Біріккен ядролық зерттеулер институтындағы ядролық реакциялар зертханасына аты берілген әйгілі орыс физигі Георгий Флеровтың құрметіне; 116-элементке ливерморий атауы — АҚШ-тағы Лоуренс атындағы ұлттық зертхана орналасқан Ливермор қаласының құрметіне ұсынылған. Бұл зертхананың қызметкерлері Дубна ғалымдарына аса ауыр элементтерді синтездеуде көмектескен.
Химиялық элементтер мен олардың қосылыстары арасындағы реакцияларды бейнелеу және түсіндіру үшін халықаралық таңбалар жүйесі қолданылады. Әр элементтің өзіндік таңбасы бар. Элементтерді таңбалау жүйесін швед химигі И. Берцелиус ұсынған. Таңба элементтің латынша атауының бас әрпінен және келесі әріптердің бірінен құралады. Мысалы, кремнийдің таңбасы — Si, латынша Silicium деп оқылады.
Маңызды ереже
Химиялық таңба элементтің бір атомын білдіреді. Егер атом саны бірден көп болса, таңбаның алдына сан жазылады — бұл коэффициент.
Барлық химиялық элементтердің таңбалары мен негізгі сипаттамалары Д. И. Менделеев ұсынған периодтық кестеде жүйеленген. Элементтердің санына қарағанда, олар түзетін қосылыстардың саны әлдеқайда көп.
«Элемент» пен «жай затты» шатастырмау
Кейбір химиялық элементтердің атауы сол элементке сәйкес келетін жай заттың атауымен бірдей болады (мысалы: сутек, оттек, темір, күкірт). Сондықтан контекстке назар аудару қажет:
«Адам оттекпен тыныс алады».
«Судың құрамына оттек кіреді».
IV. Бекіту сұрақтары
- «Химиялық элемент» ұғымын кім енгізді?
- «Химиялық элемент» пен «жай зат» ұғымдарының айырмашылығы бар ма?
- Периодтық жүйеден елдердің атауына байланысты аталған химиялық элементтерді атаңдар.
V. Үй тапсырмасы
«Химиялық элементтер және олардың таңбалары» тақырыбын оқу, негізгі ұғымдарды (таңба, коэффициент, индекс) қайталау.