Қазақша рефераттар

Мөде тұсындағы ғұн мемлекетінің аумағы

Ғұндар тарихы және Ғұн мемлекетінің қалыптасуы

Қытай деректерінде «Ғұн» атауы б.з.б. III ғасырдың аяғында кездеседі. Бұл атау «гун руң», «хун ю» түрінде де берілген. Ғұндардың жоғарғы билеушісі шаньюй деп аталды.

Мемлекеттік құрылым және әскери жүйе

Ғұн мемлекеті әскери-әкімшілік жүйе бойынша ұйымдастырылып, үш қанатқа бөлінді: сол, орталық, оң.

Басқару иерархиясы

  • Шаньюй — жоғарғы билеуші.
  • Түменбасылар — шаньюйден кейінгі негізгі тұлғалар.
  • Түменбасылар мыңбасыларды, жүзбасыларды, онбасыларды тағайындады.

Әскер және аумақ

  • 24 ру — 24 түменбасы басқарған.
  • Әр түменде шамамен 10 000 атты әскер болған.
  • Әр бөлімге көшпелі тұрғындарымен бірге белгілі бір аумақ бекітілген.

Әскери міндет

Ерлер жасаққа тіркелуге, әскери жаттығулармен айналысуға, жебелі садақ, қылыш және найза алып жүруге міндетті болған. Бұл талап көшпелі қоғамның қауіпсіздігі мен жорық қуатын қамтамасыз етті.

Мөде шаньюй және державаға айналу

Қытай деректерінде Мөде басқарған Хунну (ғұн) державасының қалыптасқаны айтылады. Шығыстанушы ғалым Л. Н. Гумилев бұл оқиғаны б.з.б. 209 жыл деп көрсетеді. Мөденің әскери реформалары ғұндарды қуатты мемлекетке айналдырды.

Дунхумен қақтығыс туралы оқиға

Қытай жылнамасында көрші Дунху елшілерінің үш рет талап қойғаны баяндалады: алдымен Мөденің ең жақсы атын, кейін сұлу әйелін, соңында шекаралық жердің бір бөлігін сұраған. Алғашқы екеуін бергенімен, үшінші талапқа Мөде:

«Жер дегеніміз – мемлекеттің негізі, оны қалай береміз?»

Осыдан кейін Мөде Дунхуға шабуыл жасап, оларды талқандап, аумағын өзіне қосты.

Күшейген кезең

  • Ғұндардың саяси бірігуі мен күшеюі Мөде шаньюй тұсына сәйкес келеді.
  • Мөде тұсында ғұндар Хань әулетінің негізін қалаушы Лю-Банды жеңіп, бағындырған.
  • Мемлекет аумағы Байкалдан Тибетке дейін, Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейін ұлғайған.

Қытаймен қатынас және Ұлы Қытай қорғаны

Қытай жылнамаларында б.з.б. IV–III ғасырларда ғұн тайпалары бірлестігінің құрылғаны жазылады. Олардың аумағы Қытайдың солтүстігінде Байкалдан Ордосқа дейін созылған. Ғұндар көрші халықтарды бағындырумен қатар, Қытай жеріне де шабуыл жасаған.

Ғұндар мен Қытай арасындағы соғыс 300 жылдан астам уақытқа созылды. Б.з.б. III ғасырдың соңында Цинь патшалығы шекарасын қорғау үшін Ұлы Қытай қорғанын салдырды.

Ұлы Қытай қорғаны (деректегі сипаттама)

Ұзындығы
4000 км
Биіктігі
10 м
Күзет мұнаралары
әр 60–100 м сайын

Алым-салық және елшілік тәртібі

Ғұндар Енисей жағалауларында және Алтай тауларында мекендеп, көрші тайпаларды бағындырған. Қытай билеушісін алым-салық төлеуге мәжбүр еткен. Қытай билеушісі жыл сайын көшпелілерге жібек маталар, мақта, күріш және әшекей бұйымдар жіберіп отырған.

Қытай дерегіндегі сипаттама: «Ғұндардың құдіреттілігі сондай, олардың елшісі қолындағы шаньюйдің сенім таңбаларымен көрші елдерге барды, ол елдер бір мемлекеттен екінші елдерге шығарып салып, азық-түлікпен қамтамасыз етіп тұрды…»

Бөліну және көші-қон толқындары

Ғұндар кезеңі б.з.б. III ғасыр мен б.з. IV ғасыр аралығын қамтиды. Б.з.б. I ғасырдың ортасында (б.з.б. 55 жыл) Ғұн мемлекеті оңтүстік және солтүстік ғұндар болып екіге бөлінді.

Оңтүстік ғұндар

Оңтүстіктегі ғұндар Хань әулетінің қол астына қарады.

Солтүстік ғұндар және Чжи-Чжи

Солтүстіктегі ғұндар б.з.б. I ғасырдың аяғында Чжи-Чжи шаньюй басқаруымен батысқа жылжыды. Олар Оңтүстік Қазақстандағы қаңлылар жеріне келіп, бейбіт келісімге қол жеткізді. Соның нәтижесінде Чжи-Чжи бастаған ғұндар Талас өзенінің шығысында көшіп-қонуға мүмкіндік алды.

Екінші толқын және Батысқа жылжу

Қазақстанның оңтүстік-батысы мен Арал өңіріне ғұндардың келуінің екінші толқыны б.з. I ғасырында басталды. Олар алан және ас тайпаларын батысқа, Каспий теңізіне қарай ығыстырды. Ғұндар одан әрі жылжып, Дунай арқылы Батыс Еуропаға дейін жетті.

Шығыстан батысқа қарай көшу қозғалысы б.з.б. II ғасырда басталып, б.з. IV ғасырына дейін созылды.

Конспект сұрақтары

Тақырыпты қайталауға арналған қысқа сұрақтар:

  1. 1. Ғұн тайпалары көшуінің екінші толқыны қашан басталды?
  2. 2. Солтүстік ғұндардың көшіп-қонуға мүмкіндік алған жері қайсы?
  3. 3. Ғұн мемлекеті қай жылы және қалай екіге бөлінді?
  4. 4. Мөде тұсындағы ғұн мемлекетінің аумағы қандай болды?
  5. 5. Ғұндар кезеңі қай уақыт аралығын қамтиды?
  6. 6. Ғұндардың күш-қуаты туралы қай деректе сипаттама берілген?
  7. 7. Ғұндарға жыл сайын алым-салық төлеуге мәжбүр болған мемлекет қайсы?
  8. 8. Ғұндардың Қытаймен соғысы қанша уақытқа созылды?
  9. 9. Байкалдан Ордосқа дейінгі аралықты мекендеген тайпалық бірлестік қайсы?
  10. 10. «Жер дегеніміз – мемлекеттің негізі…» деген сөзді айтқан билеуші кім?
  11. 11. Ғұн державасының пайда болған мерзімі қандай?
  12. 12. Ғұн мемлекеті қанша қанатқа бөлінді?
  13. 13. Ғұн империясының басқарушы тобы неден құралды?
  14. 14. Шаньюйден кейінгі басты тұлға кім болды?
  15. 15. «Ғұн» атауы қашан пайда болды?
  16. 16. Ғұн мемлекетінің б.з.б. 209 жылы пайда болғанын көрсеткен шығыстанушы ғалым кім?
  17. 17. Қытайдың Хань әулетін б.з.б. I ғасырдың ортасына дейін бағындырған тайпаны атаңыз.

Тақырып бойынша тест

Бұл материал «Ғұндар тарихы» және «Ғұн мемлекетінің қалыптасуы» тақырыптарын бекітуге арналған. Қажет болса, жоғарыдағы сұрақтарды тест форматына айналдырып, қысқа жауап кілтін құрастыруға болады.