Көркем проза
Жүсіпбек Аймауытов: көп қырлы дарын, күрделі дәуірдің куәгері
Жүсіпбек Аймауытов (1889–1931) — сегіз қырлы, бір сырлы дарын. Ол романшы, драматург, ақын, аудармашы, зерттеуші әрі қоғамдық-ағартушылық іске белсене араласқан тұлға. Жүсіпбек 1889 жылы (кей деректерде 1890) қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Қызылтау өңірінде дүниеге келген.
Шыққан тегі, балалық шағы және білім жолы
- Отбасы: Әкесі Аймауыт кедей болғанымен, арғы аталары Дәндебай мен Қуан — текті, дәулетті, ел ішінде беделді, білікті адамдар.
- Ерте қызығушылық: Жүсіпбек жас күнінен арабша хат танып, оқу-біліммен қатар ағаш шеберлігі мен темір ұсталығын да меңгереді.
- Таңдау мен тәуекел: 15–16 жасында өзі ұмтылып, үй ішінің рұқсатынсыз Павлодарға барып, орысша-қазақша екі сыныпты мектепке түседі.
- Оқу мен еңбек: Бір жағынан бала оқытып, қаражат таба жүріп, оқуын 1914 жылы аяқтайды.
- Кәсіби қалыптасу: Семейдегі мұғалімдер семинариясына түсіп, 1918 жылы бітіреді.
Қоғамдық қызмет және тағдырдың қасіретті түйіні
Жүсіпбектің өмір жолы жаңа дәуірді орнықтыру жолындағы күреспен астасып жатты. Ол Қазақстан Кеңестерінің құрылтайына делегат болды, Оқу комиссариаты коллегиясының мүшелігіне сайланды, «Қазақ тілі» газетін өңдеді, «Ақ жол» газетінде қызмет атқарды, Шымкенттегі педагогикалық техникумға директор болды.
1929 жылы басталған саяси қуғын-сүргін кезінде Жүсіпбек Аймауытов тұтқындалып, 1931 жылы атылды. Қысқа ғұмырында ол әдебиет пен ғылымға аса бай, құнды мұра қалдырып үлгерді.
Аудармашылық және ғылыми-зерттеушілік мұрасы
Аудармалар
Ол В. Шекспир, В. Гюго, Г. Мопассан, А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, Л. Н. Толстой шығармаларын және бірқатар ғылыми еңбектерді қазақшаға аударды.
Зерттеулер
Педагогика, психология, әдістеме, тәрбие мәселелері туралы зерттеулер жазып, әдебиеттану, эстетика және сын саласына да белсенді араласты.
Оның көркем мұрасының ішінде «Күнікейдің жазығы», «Ақбілек» романдары мен сан алуан пьесалары ерекше орын алады — бұлар қазақ әдебиеті тарихындағы өлмейтін шығармалар.
«Қартқожа»: қазақ реалистік прозасының биік белесі
Қазақ әдебиетіндегі реалистік прозаның алғашқы толыққанды, көркем әрі күрделі үлгілерінің бірі — автор орысша аннотациясында роман деп көрсеткен «Қартқожа». Шығарма 1926 жылы Қызылордада басылып шықты. Қазіргі өлшеммен алғанда, көлемі аса ұзақ емес: 7–8 баспа табақ шамасындағы шымыр, ықшам дүние.
Роман өлең аралас қойыртпақ стильмен емес, бастан-аяқ салиқалы, сабырлы, ұстамды прозалық мәнермен жазылған. Бұл сипат оны «Бақытсыз Жамал», «Қамар сұлу», «Қалың мал», «Қыз көрелік» секілді қатарлас туындылардан даралап тұрады.
Кейіпкердің алғашқы бейнесі: кедейліктің көлеңкесі
Сол кезде қожадан талай бала оқиды. Сол балалардың ішінде босаға жақта, астында бір жапырақ тай тері, мұрнын қос-қос тартып, қожасының ақсабауына қарай түсіп, шиеге шанышқан бір жапырақ қағазына үңіліп, құнысып бір бала отыратын еді. Жасы 10–11 шамасы болар... екі жеңі де сауыс, бетінің бір жағы да сатпақ, көзінің былшығы да жөнді тазармайды... Құдай оңдап аты да түріне сай бола кетер ме? Қартқожа.
Автор қоршаған ортаны, тіршілік тынысын, іс-әрекеттің барша иірімін басты кейіпкердің ой-түйсігі, сана-сезімі, талғам-байламы арқылы бейнелейді. Кедей-кепшіктің жұтаң ортасынан шыққан бала ес білгеннен мазақ, қорлық, тепкі көріп өседі. Табиғатынан жуас, момын Қартқожаны жоқшылық қысып-жаншығанымен, ол жарыққа ұмтылады: «хат танысам, оқысам, білсем» деген талпынысы бір сәт те өшпейді.
Аштық, жұт және психологиялық дәлдік
Талабы қайта-қайта кесіліп, қанаты қырқылған Қартқожаның шаңырағына ауыр соққы жұт кезінде тиеді. Малдан шұрай кетіп, жұрттың тұрмысы күйреген шақта ең алдымен сорлайтын — кедей. Уыс дән табудың азабы, қалың қар мен сақылдаған аязда сенделу, әкесі Жұманның суық тиіп қайтыс болуы — отбасының арқа сүйер тірегін үзіп түсіреді.
Жазушы аштықты психологиялық тұрғыдан дәл бейнелейді; кей тұста Кнут Гамсуннің әйгілі «Аштық» романы еріксіз еске түседі.
Нәубет жылдары бай мен кедей, жуан мен жіңішке, қожа мен молда, момын мен пысық — бәрі де аласапыранның «тас диірменіне» түседі. Романдағы маңызды ерекшелік — жазушының әлеуметтік көзқарасының айқындығы: қазақ ауылындағы таптық жіктеліс нақтыланып, нақты адам тағдырлары арқылы жанды бейнеленеді.
1916 жыл зобалаңы: қоғам қақтығысы және көпшілік сахналары
Әкеден айырылып, тұрмыс ауыртпалығын ағасы Тұңғышбаймен бірге көтере бастаған тұста Қартқожа қазақ даласына келген ірі кесапат — 1916 жылғы зобалаңға тап болады. Кең сахарада салыстырмалы тыныш өмір сүріп отырған жұрт үшін 19 бен 31 жастың арасындағы ер азаматтарды солдатқа алу — аяқ-қолды байлап, зынданға тастағандай соққы еді.
- Әділетсіздік пен опасыздық: мал-дүние, пара беріп біреуді «сатып» құтылу.
- Тізім дауы: тізім төңірегіндегі талас, болыс кітапшасын өртеп «бәрі бітті» деу сияқты көрбалалық.
- Қарсылықтың өршуі: халық наразылығының күшейіп, көтеріліске ұласуы, жасақ құру.
- Еріксіз аттану: ақыры тұсалып, майданның тыл жұмысына жөнелтілу.
Көпшілік көріністерінде диалог, монолог, полилог тәсілдерімен қатар тұрмыс-салт суреттері, күрес пен ән айту эпизодтары шебер өріледі. Әсіресе батыр әрі әнші Дәрменнің тағдыры және Дәрмен–Бәтіш махаббат желісі — жазушылық шабыттың айқын көрінісі. Дәрмен тағдырынан атақты Мәди өмірінің кейбір сарындары аңғарылады.
Қартқожаның эволюциясы: ашылу, ояну, өзгеру
Аласапыранда Қартқожа бірден үлкен әрекеттің алдыңғы сапына шығып кетпейді. Ол көбіне «қосақ арасында» жүрсе де, оң мен солын танып, көзі ашылып, марқая бастайды. Бұл эволюция әсіресе солдатқа алынып, Рига түбінде тыл жұмысына жегілген кезде тереңдей түседі: ол Андрей есімді орыс дос табады.
Шығармада соғыс көріністері ықшам берілген: майдан өмірін көрсететін бір-ақ елес бар деуге болады. Ақпан революциясы мен елге қайту оқиғалары да тарихи шолу сипатында, атүстілеу суреттеледі.
Романның алғашқы екі бөліміндегі тиянақтылық пен оқиғалардың дөңгеленіп келуі қанағаттандырса, үшінші бөлімде очеркке тән шолақтау, асығыстық байқалады. Дегенмен, автордың ең үлкен олжасы — жоқ-жітік ортадан шыққан, бұйығы мінезді адамның бірте-бірте оянып, білімге ұмтылып, әлеуметтік күреске тартылып, жаңа заманның күрескері қатарына қосылуын психологиялық тұрғыдан сенімді бейнелеуі.
Көркемдік өріс: мінездеу, тіл байлығы және тарихи тұлғалар
Жазушы болыс, би, молда бейнелерін реалистік дәлдікпен жасап, олардың мінезін, сөйлеу ерекшелігін нанымды бояулармен береді. Көп персонаж Қартқожаның сезімі мен ой елегінен өтіп көрінеді. Суреткерлік құралдар қатарында кейде автордың оқырманға тікелей тіл қатуы, сырласуы, кей тұста көсемсөз тәсілдерін қолдануы да байқалады.
Шығармада тарихи белгілі адамдардың, соның ішінде Сұлтанмахмұт Торайғыровтың көрінетін тұстары бар. Романның өмірлік материалы нақты ортаға негізделген: негізгі әрекеттер Баянауыл төңірегінде, Семей мен Омбы қалаларында өтеді.
Бас кейіпкер Қартқожа өмірде болған адам делінеді: кейін мұғалім болып, ұстаздық еткен. Қартқожадан қалған ұрпақтардың бірі — Төлеш Қартқожаұлы Тоғанбаев, техника ғылымдарының кандидаты, Қазақ ауыл шаруашылық институтында доцент болғаны айтылады.
Аймауытов прозасының бағыты: реализм, композиция және «Ақбілек» биігі
Қазақ әдебиетінде реалистік роман принциптерін алғаш меңгерген қаламгерлердің бірі — Жүсіпбек Аймауытов. Ол стиль мен композиция сияқты көркемдік құралдарға айрықша мән берді. Халық тілінің сан алуан байлығын еркін қолдана отырып, Еуропа мен орыс прозасына тән баяндау, толғау дәстүрлерін ұтымды пайдаланды.
Жазушының шығармашылық қуаты мен талант мүмкіндігі әсіресе «Ақбілек» романында айқын көрінеді.