Абайдың жиырма тоғызыншы қара сөзіЖИЫРМА ТОҒЫЗЫНШЫ СӨЗБіздің қазақтың мақалдарының көбінің іске татырлығы да бар, іске татымақ түгіл, не құдайшылыққа, не адамшылыққа жарамайтұғыны да бар
Абайдың жиырма тоғызыншы қара сөзі
Біздің қазақтың мақалдарының көбінің іске татырлығы да бар. Бірақ іске татымақ түгіл, құдайшылыққа да, адамшылыққа да жарамайтындары да аз емес.
«Жарлы болсаң, арлы болма»
Бұл сөздің сыртқы түрі-ақ күмәнді. Ардан кеткен соң, тірі болып жүргеннің өзі құрысын.
Егер мұны «жоқшылықта жүрсең де, жаныңды қинап, адал еңбекпен мал тап» деген мағынада айтса, ол — ар кетіретін іс емес. Тыныш жатып, көзін сатып, біреуден тіленбей; жанын қарманып, адал еңбегімен ризық іздеу — арлы адамның ісі.
«Қалауын тапса, қар жанады…»
«Қалауын тапса, қар жанады», «Сұрауын тапса, адам баласының бермейтіні жоқ» деген — барып тұрған құдай ұрған сөз.
«Сұрауын табамын, қалауын табамын» деп жүріп, қорлықпен өмір өткізгенше, малды не жерден сұрау керек, не аққан терден сұрау керек қой.
«Атың шықпаса, жер өртe»
«Атың шықпаса, жер өртe» дейді. Жер өртеп шығарған атақтың несі мұрат?
«Жүз күн атан болғанша, бір күн бура бол»
«Жүз күн атан болғанша, бір күн бура бол» дейді. Тәңірге жазып, мінбей-түспей арып, шөмеңдеп диуаналықпен бір күн «бура» болғаннан не пайда?
«Алтын көрсе, періште жолдан таяды»
«Алтын көрсе, періште жолдан таяды» дейді. Періштеден садаға кеткір-ай! Періште алтынды не қылсын? Бұл — өзінің көрсеқызар сұмдығын қостағалы айтқан сөз.
«Ата-анадан мал тәтті…»
«Ата-анадан мал тәтті, алтынды үйден жан тәтті» дейді. Ата-анасынан мал тәтті көрінетін антұрғанның «тәтті» дерлік несі бар?
Бұдан да сорақысы — ата-анадан қымбат ештеңе жоқ бола тұра, оларды малға сатпақ. Бұл — ең арсыздың ісі емес пе?
Ата-ана шамасы келсе, михнаттанып мал жиса да, дүниелік жиса да, «артымда балаларыма қалсын» дейді. Ал сол ата-ананы малға сату — құдайға дұшпандық іс емес пе?
Осындай білместікпен айтылған сөздерге бек сақ болу керек.
Абайдың басқа да қара сөздері бар.