Қазақша рефераттар

Телу арқылы көбейту

Биология 6-сынып Дамыта оқыту

Өсімдіктердің вегетативтік мүшелері арқылы көбею жолдары

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: түрі өзгерген мүшелер арқылы көбею жолдарын түсіну, пиязшық арқылы көбейетін өсімдіктер туралы білім қалыптастыру.
  • Дамытушылық: өсімдік мүшелері арқылы көбею ерекшеліктерін талдау, салыстыру дағдыларын дамыту.
  • Тәрбиелік: өсімдіктердің пайдасын түсініп, оларды қорғауға тәрбиелеу.

Әдістер мен тәсілдер

сұрақ–жауап кестемен жұмыс тірек сызба талдау жинақтау салыстыру

Көрнекіліктер

  • өсімдіктердің өсу мүшелері мен көбею түрлерінің суреттері, слайдтар
  • бөлме өсімдіктері, құмыра, қара топырақ, құм/ұсақ тастар
  • сызбалар, кеспе қағаздар, АКТ

Сабақтың құрылымы

  1. I Ұйымдастыру: амандасу, түгендеу, оқу құралдарын тексеру.
  2. II Ой қозғау: өткен тақырыптарды шолу.
  3. III Айқындау: «Нені білемін?» (сұрақ–жауап).
  4. IV Іздену, білу: «Нені білгіміз келеді?» (жаңа білім).
  5. V Ой қорыту: «Нені білдік?» (бекіту).
  6. VI Бағалау
  7. VII Үй тапсырмасы

Ой қозғау: «Зымыран сұрақтар»

Өткен тақырыптарды жылдам қайталау үшін төмендегі сұрақтар қойылады. Мақсат — негізгі ұғымдарды еске түсіріп, жаңа тақырыпқа логикалық көпір құру.

Өсімдік мүшелері мен факторлар

  • Өсімдіктің мүшелерін атаңдар.
  • Өсімдікке әсер ететін факторлар қандай?
  • Вегетативті мүшелерге не жатады?
  • Генеративті мүшелерге не жатады?

Гүл, тозаңдану және тіршілік процестері

  • Гүлдің құрылысы: гүлсерік және оның түрлері.
  • Аталық пен аналықтың құрылысы.
  • Дара және қосжынысты гүл дегеніміз не?
  • Тозаңдану дегеніміз не? Түрлерін атаңдар.
  • Тыңайтқыштың қандай түрлері бар?
  • Тыныс алу дегеніміз не?

Айқындау: «Нені білемін?»

Сұрақ–жауап

  1. 1 Фотосинтез дегеніміз не, және оны ашқан ғалым кім?
  2. 2 Фотосинтез бен тыныс алуды салыстырыңдар.
  3. 3 Су өсімдіктердің қандай тіршілік процестеріне қатысады?
  4. 4 Өсімдіктердің тыныс алуына әсер ететін жағдайларды атаңдар.
  5. 5 Өсімдіктердің экологиялық топтары дегеніміз не?

Жаңа тақырыпқа кіріспе: «Менің балалық шағымның аспаны» фильмінен қысқа үзінді көрсетіліп, табиғат пен өсімдік әлемінің маңызы туралы ой қозғалтады.

Іздену, білу: «Нені білгіміз келеді?»

Негізгі ұғымдар

Өсімдіктердің көбеюі — даралар санының артуы; өзінен кейін ұрпақ қалдырып, түрдің сақталуын және табиғатта таралуын қамтамасыз ететін қасиет.

Вегетативті көбею — өсімдіктің вегетативтік мүшелері арқылы (тамыр, сабақ, жапырақ және олардың түрі өзгерген бөліктері) жаңа өсімдік түзуі.

Вегетативті көбеюдің негізгі жолдары

  • I. Түрі өзгерген мүшелер арқылы: тамырсабақ, түйнек, пиязшық, мұртша.
  • II. Өсу мүшелерінің бөліктері арқылы: сабақ, жапырақ, тамыр.
  • III. Телу арқылы: бүршіктен (көзшеден) телу.

I. Түрі өзгерген мүшелер арқылы көбею

Тамырсабақ арқылы

Алаңдарды, гүлзарларды және мектеп ауласын көгалдандыруда жыланқияқ (құртқашаш) пен інжугүлді тамырсабақ арқылы көбейтеді. Тамырсабақты 2–3 бүршік қалдырып бөліп, топыраққа отырғызады. Ол жыл сайын гүлдеп, тамырсабағы ұзарып өсе береді.

Түйнек арқылы

Картоп түйнек арқылы көбейеді. Түйнек ірі болса, оны бірнеше бөлікке бөліп, әр бөлікте 1–2 бүршік (көз) қалдырады да, отырғызады.

Пиязшық арқылы

Пияз, сарымсақ, лалагүл, қызғалдақ сияқты өсімдіктер пиязшық арқылы көбейеді. Мысалы, қыста қызғалдақ гүлін пиязшықтан өсіруге болады.

Мұртша арқылы

Қойбүлдірген мен құлпынай мұртша арқылы көбейеді. Ұзын мұртшаның топыраққа жанасқан жерінен қосалқы тамырлар шығып, бүршіктен өркен дамиды. Мұртшадан түзілген жас өркендерді бөліп алып, жеке отырғызады.

Ескерту: мәтіндегі «1-сурет» және «2-сурет» сияқты белгілер бастапқы материалдағы көрнекіліктерге сілтеме ретінде берілген.

II. Өсу мүшелерінің бөліктері (жас өркен) арқылы көбею

Тал, терек, қарағаш, үйеңкі және басқа да өсімдіктерді жас өркендері арқылы көбейтуге болады. Көбейтуге қыстық өркен (жапырақсыз) және жаздық өркен (жапырақты) қолданылады.

Қыстық өркенді дайындау

  • Күзде (жапырақ түскен кезде) немесе ерте көктемде, бүршік жармай тұрғанда алынады.
  • Ұзындығы шамамен 20–30 см болатын 1–3 жылдық өркендер таңдалады.
  • Көктемге дейін құмға көміп сақтап, көктемде топыраққа отырғызады.

Нәтиже

Өркен топырақта тамырланып, жаңа өсімдік ретінде өсіп шығады. Бұл әдіс көгалдандыру мен көшет дайындауда кең қолданылады.

III. Телу арқылы көбею

Телу — бір өсімдіктің бүршігін немесе өркен бөлігін екінші өсімдікке ұластырып, жаңа қасиеті бар өсімдік алу тәсілі. Телу әдісі дәмі жақсы, суыққа төзімді, зиянкестерге шыдамды іріктемелер шығаруда қолданылады. Мысалы, суыққа төзімді жеміс алу үшін мәдени өсімдіктің бүршігін жабайы өсімдікке телиді.

Жанастыра телу

Қатар өскен екі өсімдікті бір-біріне жанастырады. Жанасатын жағындағы қабықты аздаған сүрегімен қоса тіліп, жөке не кендір жіппен байлайды. Ұласу мерзімі: 1–2 жыл.

Кесінділеп телу

Бір өсімдіктің өркенінен бүршігі бар бөлігін кесіп алып, екінші өсімдікке ұластырады.

Көзшелеп телу

Бір өсімдіктің бүршігін аздаған сүрек бөлімімен қоса кесіп алады. Екінші өсімдіктің қабығын сүрегіне дейін Т әрпі тәрізді тілінеді. Бүршікті қабық астына кіргізіп, жөкемен байлайды.

№16 зертханалық жұмыс: Бөлме өсімдіктерін қалемшелеу

Қажетті құралдар

  • биология кабинетінде өсіп тұрған бөлме өсімдіктері
  • топырақ, құм немесе ұсақ тастар
  • құмыралар (горшок)
  • өткір ұстара (немесе қауіпсіз кескіш құрал)

Орындалу қадамдары

  1. 1 Аглаонема, хлорофитум, фиалка өсімдіктерінен қалемше дайындау.
  2. 2 Құмыраны дайындау: түбіне 2–3 см құм (немесе ұсақ тас), үстіне қара топырақ салу.
  3. 3 Топырақты ылғалдандырып, жас өркенді (қалемшені) отырғызу.

Тапсырма: кестені толтыру

Өсімдіктің аты Вегетативті көбейту түрі Кезеңдері Техникалық қауіпсіздік
Аглаонема
Хлорофитум
Фиалка

Ой қорыту: «Нені білдік?»

Сызықтық диктант

Әр оқушыға сөйлемдер тізімі беріледі: сөйлем дұрыс болса «+», қате болса «−» белгісін қояды.

  • Түрі өзгерген мүшелер арқылы көбеюге пиязшық арқылы көбею жатады.
  • Картоп мұртшалары арқылы көбейеді.
  • Қызғалдақ түйнек арқылы көбейеді.
  • Көзшелеп телуде бір өсімдік өркенінен бүршігі бар бөлікті кесіп алып, екінші өсімдікке ұластырады.
  • Інжугүлді пиязшық арқылы көбейтеміз.
  • Жас өркендері арқылы тал, терек, қарағаш, үйеңкі көбейеді.

Қорытындыда оқушылар вегетативті көбеюдің түрлерін ажыратып, әр тәсілге тән өсімдіктерді мысалмен дәлелдейді.

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Оқушылардың жауаптары, зертханалық жұмыс барысындағы белсенділігі, кестені толтыру сапасы және қорытынды тапсырма нәтижесі бойынша бағаланады.

Үй тапсырмасы

  • Өсімдіктердің вегетативті мүшелер арқылы көбею жолдарын қайталау.
  • 3 тілде (қазақ, орыс, ағылшын) глоссарий құрастыру.

Автор туралы

Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы, «№21 жалпы білім беру орта мектебі» КММ биология пәні мұғалімі — Тұрашева Кәмшат Селбайқызы.