Синтез - заттың бөліктерін ойша үйлестіре біріктіру немесе құбылыстардың жеке жақтарын, олардың белгілері мен қасиеттерін біріктіру
Ақыл-ой тәрбиесі: мәні мен маңызы
Ақыл-ой тәрбиесі — тұлғаның жан-жақты дамуының негізгі тірегі. Ол еңбек өнімділігін арттыруға, еңбектің шығармашылық сипатын күшейтуге ықпал етеді. Ең маңыздысы — ақыл-ой тәрбиесі ғылым мен техниканың, сондай-ақ мәдениеттің жедел дамуына бастайтын қуатты қайнар көз екенін әрдайым ескерген жөн.
Негізгі ұғымдар
- Абстракт-логикалық ойлау
- Нақты-логикалық ойлау
- Индуктивті ойлау
- Дедуктивті ойлау
- Алгоритмдік ойлау
- Анализ және синтез
Жоспар
- 1 Ақыл-ой тәрбиесі және оның міндеттері
- 2 Ақыл-ой тәрбиесінің құралдары
- 3 Оқу еңбегінің мәдениетіне тәрбиелеу
Ойлау және таным: қысқаша түсінік
Ойлау — заттар мен құбылыстар арасындағы табиғи байланыстар мен қатынастарды бейнелейтін психикалық процесс. Ол — таным процесінің ең күрделі бөліктерінің бірі.
Таным — білмеуден білуге қарай бағытталған ой қозғалысының адам миында бейнеленуі. Ойлау — адам миы қызметінің нәтижесі және барлық адамдарға тән жалпы қабілет.
Ойлау түрлері
Нақты-логикалық ойлау
Нақты-логикалық ойлау — затты тікелей қабылдауға сүйенетін ойлау. Оны кейде көрнекі ойлау деп те атайды. Бұл түрі балалардың оқу процесінде және адамдардың еңбек әрекетінде жиі байқалады.
Абстракт-логикалық ойлау
Абстракт-логикалық ойлау — жалпы және дерексіз ұғымдарға сүйенетін ойлау. Мысалы, күрделі мәселелерді шешу кезіндегі пайымдау, ой жүгірту, қорытынды жасау. Психологияда бұл түрі ұғымдық ойлау деп те аталады.
Ұғымдық ойлау мәнді ұқсастық белгілеріне сүйеніп, түсініктерді топтарға бөліп, жүйелеу білігін талап етеді.
Жинақтай ойлау
Жинақтай ойлау — құбылыстар тобына ортақ әрекеттердің принциптері мен тәсілдерін түсіну арқылы көрінеді. Ойдың жинақталу дәрежесі және оның ауқымы құбылыстарды қаншалықты кең қамтуына байланысты.
Алгоритмдік ойлау
Алгоритмдік ойлау — көзделген нәтижеге жеткізетін нақты әрекеттерді қатаң тәртіппен орындау арқылы жұмысты жүзеге асыру.
Индуктивті ойлау
Индуктивті ойлау — ойдың жекеден жалпыға, нақты деректерден қорытынды мен жинақтауға қарай қозғалуын қажет етеді. Ол ғылыми зерттеуде де, жаңа білімді түсіндіруде де маңызды.
Дедуктивті ойлау
Дедуктивті ойлау — жалпыдан жекеге, қағидадан дербес жағдайға қарай жүретін ойлау процесі.
Ақыл-ой күштері және тәрбиенің міндеттері
Ақылдың белгілі бір даму дәрежесі ақыл-ой күштері деп аталады. Олар адамға білім қорын қалыптастыруға, негізгі ойлау операцияларын орындауға және зиялылық біліктерді меңгеруге мүмкіндік береді.
Негізгі міндеттер
- → Ойлау әрекетінің шарты болатын білім қорын жинақтау
- → Негізгі ойлау операцияларын меңгерту
- → Зиялылық біліктерді қалыптастыру
- → Дүниетанымды қалыптастыру
Оқушы мақсаттылығының рөлі
Білім қорын жинаудың жоғары деңгейіне жетуде оқушының жеке мақсаттылығы ерекше рөл атқарады. Мақсаттылық — алға қойылған мақсат, оқу-танымдық әрекетке жетелейтін себептер және оқу біліктерін берік меңгерумен тығыз байланысты.
Оқу материалын игеру үшін зиялы жігерді қалыптастыру, ұзақ интеллектуалдық еңбекке дағдылану қажет.
Негізгі ойлау операциялары
Анализ
Анализ — бүтінді бөліктерге ойша жіктеу немесе бүтіннің жеке қасиеттерін ойша бөліп қарастыру.
Синтез
Синтез — заттың бөліктерін ойша біріктіру немесе құбылыстың жеке жақтарын, белгілері мен қасиеттерін тұтастыра үйлестіру.
Салыстыру
Салыстыру — белгілі бір белгілер бойынша ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтау. Ол жинақтау үшін қажетті алғышарт болып табылады.
Жіктеу (классификация)
Жіктеу — ұқсастық немесе айырмашылықтарына қарай заттар мен құбылыстарды топтарға бөлу.
Анализ бен синтез бір-біріне қарама-қарсы операциялар болғанымен, олар ойлау процесінде үздіксіз байланыста қолданылып отырады.
Ақыл-ой тәрбиесінің құралдары
Ең басты құрал — оқыту
Ақыл-ой тәрбиесінің негізгі құралы — оқыту. Оқыту барысында ақыл-ой күштерін дамыту оқу материалының мазмұнын меңгерту, зиялылық біліктерді қалыптастыру және ойлау операцияларын әрекет үстінде қолдандыру арқылы жүзеге асады.
Теориялық тұрғыдан алғанда, оқушылардың ақыл-ойын дамытуға бағытталған әдістеме дамыта оқыту тұжырымдамасымен тығыз байланысты.
Оқу еңбегінің мәдениеті
Кітаппен жұмыс істеу дағдылары
Ақыл-ой еңбегіндегі оқушы мәдениеті оқулықтармен, ғылыми және әдеби кітаптармен жұмыс барысында айқын көрінеді. Сондықтан оқушыларды тиімді жұмыс тәсілдеріне жүйелі түрде үйрету қажет.
- Кітап мазмұнын ұтымды пайдалану
- Мәтіндегі түсініксіз тұстарды белгілеу
- Жұмысты жоспарлау
- Конспект жасау
- Қысқаша мазмұн (желісін) дайындау
Өзіндік жұмысқа қойылатын талаптар
Оқушының өзіндік жұмысы білімнің түрлі салаларында ерекше қасиеттерді талап етеді. Бұл қасиеттер тұлғаның өзін-өзі ұстай білуіне және жан-жақты сауаттылығына тікелей байланысты.
- Жинақылық және тәртіп
- Қиындықтарды жеңе білу
- Ақыл-ой қабілетін жүйелі дамыту
- Естің әртүрлі формаларын қолдану: логикалық, моторлық және көру арқылы есте сақтау
- Бақылау, жазып алу және нәтижені тексеру
Қорытынды
Ақыл-ой тәрбиесі — білімді меңгерту ғана емес, ойлау мәдениетін қалыптастырып, өмірлік мәселелерді саналы шешуге жетелейтін жүйелі процесс. Оқыту, ойлау операциялары, кітаппен сауатты жұмыс және өзіндік тәртіп — осы бағыттағы негізгі тіректер.
Материал өңделіп, тілдік нормаларға сай редакцияланды.