Жүсіпбектің Ақбілек романы
Күнделікті сабақ жоспары (9-сынып, қазақ әдебиеті)
Бұл материал 9-сыныпқа арналған қазақ әдебиеті пәні бойынша күнделікті сабақ жоспарының үлгісі ретінде құрастырылды. Негізгі назар — көркем мәтінді талдауға, оқушының ой қорытуына және эстетикалық талғамын дамытуға бағытталады.
Тақырыптар тізбегі
- 46. Жүсіпбектің «Ақбілек» романы
- 47. Мағжан Жұмабаев
- 48. Поэзияның асқар шыңы — Мұқағали Мақатаев
- 49. «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да»
- 50. Ілияс Жансүгіров: өмірі, қызметі, шығармашылығы
Сабақтың тақырыбы
Жүсіпбек Аймауытовтың «Ақбілек» романы.
Сабақтың мақсаты
Білімдік мақсат
Ақбілек бейнесінің қайшылықты тағдыры арқылы психологиялық образ деңгейіне көтерілуін түсіндіру; бейнет пен қорлықтан құтылып, күнәдан тазарған кейіпкердің ішкі жан әлемін ұғындыру. Сонымен бірге адам мен табиғат, өмір мен өлім арасындағы заңдылықтарды басты кейіпкер басына түскен ауыртпалықпен байланыстыра талдату (психологиялық параллелизм).
Әдістемелік мақсат
Көркем шығарманы жүйелі талдауға үйрету; талдау арқылы өмірді тануға бағыттау; оқушының өмірге көзқарасын қалыптастырып, мінез-құлқына ықпал ететін ой-түйін жасату.
Сабақтың көрнекілігі
- Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романы (мәтінмен жұмыс)
- Романнан үзіндіні аудиожазбадан тыңдату
- Тірек-сызба (схема) және сұрақ-алгоритм
Сабақ барысы
I. Өткен тақырыпқа шегініс (кіріспе сұрақтар)
«Ақбілек» романын талдауды бастамас бұрын, өткен тақырыптарға қысқаша шолу жасаймыз. Бұл романды терең түсіну үшін тарихи-әдеби контекст маңызды.
Талқылауға сұрақтар
- Жүсіпбек Аймауытов кім? Мағжан, Ахмет, Сәкен, Міржақыптар кімдер?
- Олардың қызметінде қай қыры басым болды: шығармашылық па, қоғамдық-саяси жұмыс па?
- Ж. Аймауытовтың саяси көзқарасы қалай қалыптасты?
- Репрессияға ұшыраған Жүсіпбекке қандай айып тағылды?
Бұл тұлғаларды біз әдебиетпен байланысы тұрғысынан қарастырғанымызбен, олардың көпшілігі өз дәуірінде көрнекті қоғам қайраткері, саясаткер ретінде де танылғанын ескеру қажет.
II. Жаңа сабақты түсіндіру: «Ақбілек» романының көркемдік табиғаты
«Ақбілек» — қазақ әдебиетіндегі реалистік прозаның талаптарына, жанрдың еуропалық шарттарына жауап беретін толыққанды көркем роман. Бастан-аяқ байыпты, сабырлы, ұстамды баяндау мәнерімен жазылған бұл шығарма — реалистік роман ұстанымдарын алғаш меңгерген қаламгерлердің бірі Жүсіпбектің шығармашылық биігі.
Араға ондаған жыл түссе де, роман бүгін ғана жазылғандай әсер қалдырады: шебер тілдің тазалығы, стиль мен композицияға ұқыптылық оқырманды бірден баурап алады. Автор еуропа және орыс әдебиетіндегі образ жасау, мінезді даралау дәстүрлерін еркін игеріп, оқиға мен психологияны қатар өрбіте алған.
Шығарманың өзегі
- Тақырыбы: әлеуметтік тартыс, тап күресі, ел мойнына түскен ауыр салмақ, адам тағдыры.
- Тегі: психологиялық роман — кейіпкер ішкі әлемінің құбылысы кең суреттеледі.
- Көркемдік тәсілі: табиғат көрінісі мен адам күйінің қатар берілуі (психологиялық параллелизм).
III. Теориялық ұғым: натурализм
Натурализм — XVIII ғасырдың екінші жартысында Францияда қалыптасқан бағыт. Термин мағынасы талдау, зерттеу ұғымымен байланысты: адам өмірін «тәжірибе» секілді сынақтан өткізу арқылы мінез-құлық пен ой-санада жасырын жатқан қайшылықтарды ашуға ұмтылады. Бағыттың негізін қалаушылардың бірі — Эмиль Золя.
Натурализмнің басты белгілері
- Кейіпкер ғұмыры әртүрлі сынақтан өтеді; сол сәттегі психологиялық өзгерістер бақылауға алынады.
- Өмір мен өлім қақтығысы, тіршілік үшін күрес айқын суреттеледі.
- Табиғат заңдылықтары мен қоғам заңдылықтары қатар беріледі.
Тірек-сызба
Өмір ↔ өлім
Қатер мен үміттің арпалысы
Сынақ
Психологиялық өзгеріс, төзім
Табиғат пен адам
Параллель суреттеу
IV. Роман желісі бойынша талдау сұрақтары (жүйелі алгоритм)
Роман Алтайдың табиғатымен қарсы алады. Табиғаттың тыныштығы мен алда болатын оқиғалардың қарама-қайшылығы — авторлық тәсілдің маңызды қабаты.
1) Оқыс оқиға: Мамырбай ауылы
- Ақбілектің көзінің «тартуы» нені аңғартады?
- Шұбап келе жатқан төрт салт атты кімдер?
- Салт аттылардың бірден Мамырбай үйіне келуі нені білдіреді?
2) Шұңқырдағы Ақбілек, қасірет шегі
- Ананың балаға деген махаббаты қандай оқиғамен айқындалады?
- Ақбілектің шұңқырда екенін кім білді?
- Ана әрекетінің трагедиялық түйіні немен аяқталады?
- Қазақ арасындағы араздық пен кектің тууы қай тұста танылады?
3) Ақтардың қолындағы Ақбілек: өлімнің қатар келуі
Романда бір өлімнің «денесі суымай жатып», екінші өлімге кезігу — қасіреттің қоюлануын күшейтетін көркемдік шешім ретінде талданады.
4) Қарамұрт офицер және ардың тапталуы
- Ақбілектің көрген зорлығы мен қорлығын қандай көріністер дәлелдейді?
- Екі офицердің таласы нені ашады?
- Қарамұрттың қарсыласын дуэльде атып өлтіруінің себебі неде?
5) Өлім қаупі және қарсы тұру
- Шығармада өлім қандай бейнемен шендестіріледі?
- Ақбілектің өлімге қарсы әрекеті қалай көрінеді?
- Оқиға барысында Қарамұрт қандай қырынан танылады?
Табиғат көрінісі мен адам көңіл күйі қатар өріледі; оқиға психологиялық саралаумен беріледі. Аудиоүзінді тыңдату арқылы мәтіндегі әсер мен ырғақ талданады.
6) Тауда жалғыз қалған Ақбілек: түн, су, жел, қасқыр
Қою қараңғылық, су үні, желдің гуілі, жапырақ сыбдыры — табиғаттың «тілі» арқылы ішкі үрей күшейеді. Қасқырдың символдық мәні туралы пікір айтқызу.
Сұрақ
Қасқыр нені меңзейді?
7) Жылт еткен шоқ: рәміз және бұрылыс
Қатыгез топқа қарсы жалғыз адамның күресінде «шоқ» — оқиғаны өзгертетін шешуші деталь.
Сұрақтар
- Жылт еткен шоқ оқиғаның бағытын қалай өзгертеді?
- Шоқтың рәміздік мағынасы қандай болуы мүмкін?
8) Диуана Ескендірмен кездесу
Диуана Ескендір Ақбілекке қандай көмек береді? Бұл эпизодтың гуманистік мәні неде?
9) Ауылға қайту жолы: ар-ұждан дағдарысы
Ақбілекті ағасы ауылға алып келеді. Бірақ ол неге қуану орнына мұңаяды? Неге өз-өзіне ажал тілеп, өлім шақырғандай күй кешеді?
«...бұрынғы кіршіксіз аппақ кеудесіне енді қара құзғын ұя салып кеткен тәрізді. Осы арам денеммен, арам аузыммен әкемнің иманды жүзіне қалай жақындаймын? Ойбай-ау! Менің күйеуім ше?»
Осы үзінді арқылы қазақ қыздарының ар-ұжданы, қоғамдық түсініктің қысымы және жеке трагедияның түйіні талданады.
10) Әкемен арадағы қатынас. Бекболат, Ұрқия
- Әкенің өзгерісі мен салқындығы нені аңғартады?
- Автор Ұрқия мен Ақбілектің жасырын сырын қандай мақсатпен пайдаланады?
11–18) Кейінгі желі: ауыр күндерден жаңаруға дейін
- Өгей шеше және тепкі көріністері
- Түс көру эпизоды
- Азапты күндер; жүкті екенін сезіну
- Әкесінің қуып шығуы
- Босану сәті
- Қалаға келу
- Семей, Омбы, Ақмоладағы оқу
- Ақбала — Ақбілек — Балташ: махаббат және себеп-салдар
Қорытынды талдау өзектері
- Ақбілектің елге оралуы қалай суреттеледі? Ағасы мен жеңгесінің қарсы алуы қандай әсер береді?
- Бекболат ауылы арқылы Бекболаттың бейнесін Ақбілек көзімен беруінің мәні қандай?
- Ақбілектің жеңісі: тазару мен жаңару кезеңі нені дәлелдейді?
- «Ақбілек жат, өнерлі! Ол енді ақсақалдың ғана баласы емес, көптің баласы» деген сөз арқылы автор нені меңзейді?
V. Оқушы ойлауын дамыту: пікірталас және бағалау
Оқушы мәтінді тек оқумен шектелмей, өз дүниетанымы мен көзқарасы тұрғысынан баға бергенде материалды терең игереді. Сондықтан романды талдаудан кейін пікірталас ұйымдастырып, ой-түйіндерді жинақтау тиімді.
Талқылау сұрақтары
- Шығарманың шарықтау шегі қай тұста ең биік деңгейге жетеді?
- Қай эпизодтар қуантты, ренжітті, толғандырды, ойландырды?
- Роман несімен ұнады немесе неге ұнамады? Дәлел келтіріңіз.
Оқырмандық талдаудың 5 сұрағы (алгоритм)
- Қандай оқиға болды? (тақырыбы, идеясы)
- Қалай өрбіді? (сюжеті мен композициясы)
- Бұл кімдердің хикаясы? (тип, характер)
- Оқиға қалай баяндалады? (тілі, стилі)
- Автордың көзқарасы қандай? (суреткер дүниетанымы)
VI. Қорытынды
«Ақбілек» — адам рухының сыналуы мен жаңаруы туралы кең тынысты психологиялық шығарма. Оны талдау барысында оқушы табиғат пен адам, қоғам мен тұлға, өмір мен өлім секілді іргелі ұғымдардың әдеби мәтінде қалай тоғысатынын байқайды.
Толық нұсқасын қарау.