Қадыр Мырзалиевтің поэзиясы сан қырлы
Қазақтың дана Қадыры
Бұл әдеби-әуенді кеш Қазақстанның халық жазушысы, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының иегері, Қазақстан Республикасының алғашқы Әнұраны мәтінінің авторларының бірі, публицист, сыншы, драматург, поэзия әлемінің көрнекті тұлғасы Қадыр Мырза Әлінің шығармашылығына арналады.
Сәлемдесу
1-жүргізуші: Армысыздар, құрметті қонақтар, ұстаздар, оқушылар!
2-жүргізуші: Бармысыздар, қадірлі өнер сүйер қауым!
1-жүргізуші: «Қазақтың дана Қадыры» атты кешімізге қош келдіңіздер!
Қадірлі қонақтар
Бүгінгі кешіміздің қадірлі қонақтары: Қадыр атамыздың өмірлік жары Салтанат апай және Қазақстанның еңбек сіңірген артисі, Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі Гүлнар Дәукенова.
Өмір жолы: дерек пен тағылым
Қадыр Ғинаятұлы Мырзалиев 1935 жылы 5 қаңтарда Батыс Қазақстан облысының Жымпиты ауданында дүниеге келді. Еңбек жолын аудандық комсомол комитетінде пионер және мектеп бөлімінің меңгерушісі болып бастап, жұмыспен жүрсе де шығармашылықтан қол үзбеді.
Облыстық «Екпінді құрылыс» газеті (қазіргі «Орал өңірі») ақынның «Бейбітшілік көктемі» атты өлеңін жариялап, Қадыр Мырзалиевтің әдебиеттегі тұсауын кесті.
Ақын 1958 жылы ҚазМУ-дың филология факультетін және аспирантурасын тәмамдады. «Балдырған», «Жұлдыз» журналдарында ұзақ жылдар өнімді еңбек етті. Алғашқы өлеңі 1954 жылы «Пионер» журналында жарық көрсе, «Көктем» атты тұңғыш жинағы 1959 жылы оқырманға жол тартты. Содан бері елу жылдан астам уақыт ішінде елуден аса поэзия, проза және әдеби сын кітаптары жарияланды.
Өлең жолдары: «Көк дауылмен жағаласып келеміз… Сөз — шалғыным, пішенім… Өмірбаян…»
Жинақтар әлемі
Қадыр Мырза Әлі белгілі бір тақырыпты терең зерттеп, жүйелі жинақтар тудырған ақын. Бұл топтамалар қазақ поэзиясында бұрын-соңды болмаған құбылыс ретінде бағаланды.
- «Ақ отау», «Бұлбұл бағы», «Ой арманы»
- «Дала дидары», «Домбыра», «Қызыл кітап»
- «Мәңгі майдан», «Қылыш пен қанжар»
- «Заман-ай», және өзге де көптеген еңбектер
Поэзияның өзегі: адам, қоғам, ар
Әр дәуір өз ақынын тудырады десек, Қадыр шығармалары — өзі өмір сүрген уақыттың көркем тілмен жазылған шежіресі. Оның поэзиясы сан қырлы: адал еңбек, пәк махаббат, биік адамгершілік, Отан, дәуір, халық, қазақ мінезі, ел мен жерге сүйіспеншілік. Сонымен бірге соғыс қаупі, табиғатқа немқұрайлық, әлеуметтік келеңсіздіктер секілді тақырыптарға да азаматтық үн қосады.
Кеш бағдарламасындағы шығармалар
«Туған жер»
«Ауылды аңсау»
«Болайын деп жақсы ұлы өңірдің»
«Саған деген айтылар назым әнім»
«Бәрі де ана»
«Ой арманы»
«Кім мықты дүниеде, адам мықты»
«Бәрін тез-тез болады деп кім күткен»
Халық жадындағы Қадыр
«Қадырды білмейтін қазақ әсте жоқ. Қадырды әлі әріп танымаған бүлдіршін бөбектен бастап, әріпті көзілдіріксіз көре алмайтын қарияға дейінгінің бәрі біледі. Өзін білмесе де, сөзін біледі», — деп Әбіш Кекілбаевтың айтуы тегін емес.
Шынында, Қадыр Мырза Әлі — ғұмыр бойы қолынан қаламы түспеген үлкен дарын, үлкен талант.
Балаларға арналған жырлар: ең нәзік биік
Қадыр Мырза Әлі — балалар поэзиясының дара шебері. Баланың сезіміне жақындап, бала ойымен, бала қиялымен сөйлеу — екінің бірінің қолынан келмейтін қиын өнер. Ақынның көптеген өлеңдері мектеп оқулықтарына енді. Әзіл мен ойнақы жыр арқылы тентектік пен жалқаулықты әжуалап, ізгі мінезге жетелейді; қысқа өлеңдерінде терең толғанысқа жетелейтін нәзік күй бар.
Ол табиғаттың тынысын, құстың сайрауын, жан-жануардың қылығын қалт жібермей бақылап, көргенін балаларға қаз-қалпында жеткізе білді. «Күміс қоңырау», «Дала дидары», «Бұлбұл бағы», «Домбыра» секілді жинақтар — соның дәлелі.
Ақын өлеңдерінің орыс және өзге де туыс тілдерге аударылуы — Қадыр мұрасының кең тынысын айғақтайтын мәртебе.
Балалар топтамасынан (іріктеме)
«Сүйікті пән»
«Диктант»
«Әліппе»
«Есеп»
«Шығарған кім?»
«Асып-сасып»
«Онға дейін санау»
«Бірінші сентябрь»
«Күнделік»
«Ақтерек, көктерек»
Ән: «Жалқаубек» (орындау — бағдарлама бойынша).
Әдеби ұстаным: екі мақсат
Адам әдебиетке сұлудың бұрымындай өрілген екі мақсатпен келеді: бірі — өзінен бұрын ешкім айтпағанды айту, екіншісі — өзге ешкімге ұқсамай, тек өзінше айту. Осы екі мақсат орындалғанда ғана шын мәніндегі әдеби туынды туады.
Өз болмысын да, өз өрнегін де жоғалтпай, тың мазмұн мен өзгеше пішін тапқан шынайы талант десек — Қадыр атамыз сол биіктің бірегейі.
Философиялық өлеңдерден (іріктеме)
«Менделеев кестесі»
«Қайтесің, дос, біреулерге өшігіп»
«Біз өзіміз жауап емес, сұрақпыз»
«Өңінде ойнап жастықтың бар қызығы»
«Арнасынан ауытқыды ма ұлы ағын»
Шын, сыр және даналық
Адам шынын айтамын деп сырын айтса — бұл оның әлсіздігі. Ал ақын шынын айтамын деп сырын айтса — бұл оның ақындығы. Ал ақын шынын сырға бөлеп, сырын шынға балап толғанса, өзі ғана толғанбай, өзгелерді де толқытса — бұл оның даналығы.
Өмірін өлеңіндей, өлеңін өміріндей сүю; шынды сырға, сырды шынға айналдыра толғану; өзі ғана сүймей, өзгеге де сүйсінте жырлау — Қадыр Мырза Әлінің шығармашылық қуаты мен ақындық болмысының айрықша сипаты.
Махаббат лирикасынан (іріктеме)
«Махаббат, сырын жұртқа танымалы»
«Ғашықтарды жылатқан, еңіреткен»
«Аударылған қайықтайсың»
«Махаббат билік берген бе?»
«Сен мен үшін Хұснисің, Хорлансың»
«Нұрыңды маған арнап шашпасаң да»
Ақынның аманаты
Ақын бір сұхбатында: «Поэзия мені асырады, ал мен оған не бердім — оны оқырман, келер дәуір айтар. Осындай тағдыр берген Аллаға алғыстан басқа айтарым жоқ», — деген екен.
Қонақтарға сөз
2-жүргізуші: Құрметті Салтанат апай, бүгінгі жыр кешін тамашалай отырып, Қадыр ата туралы естеліктеріңіз оянып, сағыныш сезімі де тербеген болар. Сізге сөз береміз.
1-жүргізуші: Ортаға Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Гүлнар Дәукенованы шақырамыз.
Қорытынды
Қадыр атамыздың өмірден өткеніне көп уақыт болмаса да, оның өлмейтін ғұмыры — мәңгілік шығармашылық өмірі — жаңа белеске көтерілді. Қазақ барда Қадыр бар. Оның асыл сөздері өз дәуірінің ғана емес, болашақтың да үніне айналды.
Екеуі бірге: Бүгінгі кешімізді тамашалағандарыңызға рахмет! Қош сау болыңыздар!