Қазақша рефераттар

Дүние жүзіндегі ірі көлдерді кескін картаға түсіру

Сабақ тақырыбы: Көлдер (слайдпен)

Бұл сабақта оқушылар көл ұғымын, көлдердің түрлерін, Қазақстанның ірі көлдерін және олардың шаруашылық маңызын меңгереді. Сонымен қатар картамен және мәтінмен жұмыс жасау дағдылары дамытылып, экологиялық мәдениет қалыптастырылады.

Сабақ түрі

Аралас сабақ

Әдістері

  • Ауызша баяндау
  • Көрнекілік арқылы түсіндіру
  • Картамен жұмыс
  • Сұрақ-жауап
  • Слайд және интерактивті тақтамен жұмыс

Сабақ жоспары

  1. IҰйымдастыру
  2. IIӨткен тақырыптарға шолу
  3. IIIЖаңа тақырыпты ашу
  4. IVЖаңа тақырыпты меңгерту
  5. VТақырыпты бекіту
  6. VIҮйге тапсырма беру
  7. VIIОқушыларды бағалау

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

Оқушылармен амандасу, сыныптың қатысуын тексеру, сабаққа дайындықты ұйымдастыру.

II. Өткен тақырыптарға шолу

  • Өзен дегеніміз не?
  • Суретке анықтама бер.
  • Сарқырамалар туралы:
    • Жер шарындағы ең биік сарқырама
    • Жер шарындағы екінші биік сарқырама
    • Дүние жүзіндегі ең ірі сарқырамалар жүйесі
  • Өзендер қалай қоректенеді?
  • Өзендердің маңызы қандай?

Жаңа тақырыпты ашу

Мінгескен айнала тау арқасына,
Бурабай жатыр орман ортасында.
Бір сүңгіп Бурабайдың толқынына,
Отырдым жағадағы жартасына.

Аспанға көтерілген ақ тас тура,
Секілді аңыздағы ақ бас бура.
Көбігін қайтадан ол көлге беріп,
Қайыңға көлеңдетіп жаппас тура.

Сырбай Мәуленов, «Бурабай көлі»

Жаңа тақырыпты меңгерту

Көл дегеніміз не?

Көл — көлемі әртүрлі болатын, жер бетіндегі суға толған табиғи ойыс. Көлдердің ауданы мен тереңдігі сан алуан: табиғатта ауданы бірнеше шаршы метр ғана болатын өте шағын көлдер де кездеседі.

Қызықты дерек

Мексика шығанағына жақын, Флорида штатындағы Сарасота көлі әлемдегі ең кішкентай көлдердің бірі саналады: ауданы шамамен 1,4 акр.

Көлеміне қарай

Кейбір өте ірі көлдер дәстүрлі түрде «теңіз» деп аталады. Қазақстандағы ең ірі «теңіз» атанған көлдер: Каспий және Арал.

Тереңдігі жөнінен дүниежүзіндегі ең терең көл — Еуразиядағы Байкал (тереңдігі 1620 м).

Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бар. Ең ірілері — Каспий, Арал, Балқаш.

Каспий

  • Дүние жүзіндегі ең ірі көл.
  • Солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 1000 км созылады.
  • Қазақстанға оның солтүстік-шығыс бөлігі кіреді.
  • Ең терең жері 1025 м-ден асады.
  • Балық шаруашылығы дамыған, жағалауы мен солтүстік-шығысында мұнай-газ қоры мол.

Арал

Арал теңізі бір кездері көлемі бойынша әлемде төртінші орын алған. Қазіргі уақытта оның ауданы шамамен 2–3 есеге қысқарып, іс жүзінде екі су айдынына бөлінді.

Негізгі себеп

Аралға құятын Әмудария мен Сырдария суларының азаюы. Су ресурстарының едәуір бөлігі суармалы егіншілікке, әсіресе мақта алқаптарына жұмсалды.

Кейбір аймақтарда су бөгеуін азайту және қалпына келтіру шаралары нәтижесінде Аралдың жекелеген бөліктерінде су деңгейі тұрақтану үрдісі байқалады.

Балқаш

Балқаш — Каспий мен Аралдан кейінгі ірі көлдердің бірі және ағынсыз су қоймасы.

Ерекшелігі

Көлді жіңішке Сарыесік түбегі батыс және шығыс бөлікке бөледі: батысы Іле өзенімен мол толығып, тұщы, ал шығысы ащы.

Көлге негізінен Іле, Қаратал және Лепсі өзендері құяды.

Көлдерді жіктеу (слайд/сызба)

Пайда болуына қарай

Слайдтағы сызба бойынша көл қазаншұңқырларының пайда болу жолдары қарастырылады (мысалы: тектоникалық, жанартаулық, мұздық, карстық және т.б.).

Тұздылығына қарай

Көлдер тұщы және тұзды (ащы) болып бөлінеді. Кейбір көлдерде тұздылық аймақтарға қарай әркелкі болуы мүмкін.

Көлдердің батпаққа айналуы

Жаңбыр мен қар сулары жер бетін шайып, көлге әртүрлі заттарды ағызып әкеледі. Сонымен бірге көл түбіне өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары шөгеді. Уақыт өте көл тайыздап, ылғалсүйгіш өсімдіктер көбейеді.

Өсімдіктердің көбеюі

Тайыз жерлерде қамыс, құрақ, қияқ, мүктер қаулап өседі.

Органикалық тұнба

Шіріген өсімдік қалдықтары түбіне жиналып, көлдің одан әрі тайыздауына әсер етеді.

Нәтиже

Соңында көл орнында батпақ пайда болуы мүмкін.

Көлдердің шаруашылық маңызы

  • Тұщы су қоры: ауыз суға, мал суаруға, егін суаруға және өндірістік қажетке пайдаланылады.
  • Кеме қатынасы: кейбір ірі көлдерде тасымал мен қатынас жолы ретінде қолданылады.
  • Биоресурстар: кәсіптік маңызы бар балық түрлері ауланады.
  • Тұз өндіру: тұзды көлдерден және тұнба көлдерден тұз алынады.
  • Химия өнеркәсібі үшін шикізат: Қазақстанның кейбір шағын көлдерінде әртүрлі тұздардың мол қоры бар.
  • Өзен ағысын реттеу: көлдер су режимін тұрақтандыруға ықпал етеді.

Тақырыпты бекіту

Тест тапсырмалары

1) Жанартаулық көлдер дегеніміз:

  • Сөнбеген жанартаулардың кратерлерінде пайда болған көлдер
  • Сөнген жанартаулардың кратерлерінде пайда болған көлдер
  • Сөнбеген жанартаулардың магмасында пайда болған көлдер

2) Каспийдің ең терең жері:

  • 1200 м
  • 1025 м
  • 1620 м
  • 1525 м

3) Балқаш көлінің белгісін тап:

  • Бір бөлігі тұзды, ал бір бөлігі тұщы
  • Бір бөлігі ағынды, ал бір бөлігі ағынсыз
  • Бір бөлігі буланады, бір бөлігі буланбайды
  • Бір бөлігі тектоникалық, ал бір бөлігі жанартаулық

Сөйлемді толықтыр

а) Қазақстанда тартылып бара жатқан көл —

ә) Көл таяз болған сайын, оны ылғалсүйгіш өсімдіктер басып кетеді. Сөйтіп, көл айналады.

б) Каспий теңізі пайда болуына қарай

Қайталау сұрақтары

  1. Көл дегеніміз не?
  2. Пайда болуына қарай көлдер нешеге бөлінеді?
  3. Тұздылығына қарай көлдер нешеге бөлінеді?
  4. Көлдер ағындылығына қарай қалай жіктеледі?
  5. Берілген көлдердің ішінен ең ірі көлді түзу сызықпен, ең терең көлді ирек сызықпен сыз: Байкал, Виктория, Балқаш, Каспий.

Үйге тапсырма

  • §42. «Көлдер» тақырыбын оқу.
  • Дүние жүзіндегі ірі көлдерді кескін картаға түсіру.
  • Жұмыс дәптері: 8-тапсырма.
  • Жұмыс дәптері: 9-тапсырма — пайда болу себебіне қарай көл қазаншұңқырларының түрлерін ажыратып жазу.
  • Жұмыс дәптері: 10-тапсырма — жоспар бойынша Каспий теңізін сипаттау.

Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысуы, сұрақтарға жауап беруі, картамен және мәтінмен жұмыс орындауы, тапсырмаларды дәл әрі сауатты орындауы бойынша бағаланады.

Экологиялық мәдениетке қатысты қорытынды: су қорларын қорғау — әрқайсымыздың ортақ жауапкершілігіміз.