Абай күйлері
Сабақ жоспары: «Абай мен Әбіш» (4-сынып, Ана тілі)
Мойнақ ауылындағы шағын орталығы бар №23 орта мектеп КММ. Бастауыш сынып мұғалімі: Ахмедиярова Қ.Қ.
Сабақ типі
Жаңа білімді меңгерту
Сабақ барысы
Сабақта «Өткеннен не үйрендік, бүгіннен не білдік…» қағидасына сүйене отырып, сұрақ-жауап және зерттеушілік жұмыс арқылы мәтіннің негізгі идеясын ашу көзделеді.
I. Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық дайындық
Мейірімді жүрекпен, Ақпейілді тілекпен, Амандасып алайық, Бір жадырап қалайық!
Оқушылармен амандасу, сабаққа назарын шоғырландыру.
II. Өткенді қайталау: ой қозғау
Слайдтағы үзінділер мен деректер арқылы сұрақтарға жауап беру, Абай тақырыбына жетелеу.
Үзінді 1
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болып, дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін, тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан.
Үзінді 2
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым, ойлап қой —
Бес асыл іс көнсеңіз.
Үзінді 3
«Е-е… Бұлдыр-бұлдыр күн өткен,
Бұрынғыда кім өткен?» — деп бастап, әңгіме сұраған тілегін осылайша білдіретін.
Үзінді 4
«Шырағым, ер жетерсің, ер жетсең, сірә, не етерсің?
Алысқа шырқап кетерсің,
Шындасаң, шыңға жетерсің…»
Деректерді сәйкестендіру
- Әжесі: Зере
- Анасы: Ұлжан
- Әкесі: Құнанбай
Бұл атаулар кіммен байланысты? Абай Құнанбайұлымен.
Осы сабаққа дайындық барысында оқушылармен шағын зерттеу жұмысы жүргізілді. Сынып екі топқа бөлінеді: «Тәуелсіз зерттеушілер» және «Факт жинақтаушылар».
III. Зерттеу нәтижелері: топтардың таныстырылымы
1-топ: «Тәуелсіз зерттеушілер»
Абайдың балалық шағы, шыққан тегі және білім жолы туралы деректер.
Зерттеуші 1
Абай 1845 жылдың 10 тамызында қазіргі Семей өңіріндегі Шыңғыс тауларында дүниеге келген. Әкесі — Құнанбай, анасы — Ұлжан. Азан шақырып қойған есімі — Ибраһим. Әжесі «абай бол, балам» деп жиі айтқандықтан, ел ішінде Абай аты орнығып кеткен. Арғы тегі Орта жүздің Тобықты руынан тарайды.
Зерттеуші 2
Құнанбай Өскенбайұлы (1802–1881) — ел ішінде беделі зор, әділ би болған тұлға. Халық арасында «Құнанбай қажы» атанған. Семей өңірінде Құнанбай қажы мешіті бар.
Зерттеуші 3
Зере әже — Абайға халық қазынасын танытқан, ізгілікке баулыған ерекше тәлімгер. Ұлжан — сабырлы, мейірімі мол, ақылды ана. Абай әжесін ерекше жақсы көріп, одан ертегі мен әңгіме тыңдаған. Әңгіме сұрауын: «Е-е… Бұлдыр-бұлдыр күн өткен, бұрынғыда кім өткен?» деп бастайтын.
Зерттеуші 4
Абай қоғам өміріне араласып, ел басқару ісіне де қатысқан. Көп жағдайда мәселені бейбіт жолмен шешуге ұмтылған. Он екі жасында Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесіне түсіп, үш жыл оқиды. Қоса үш айдай орыс мектебінен дәріс алады. Араб, түрік, парсы тілдерін меңгереді.
2-топ: «Факт жинақтаушылар»
Абайдың әдеби мұрасы, аудармалары және өнерге қатысы туралы жинақталған мәліметтер.
Жинақтаушы 1
Абайдың әдеби мұрасы үш арнамен дамиды: төл өлеңдері, «қара сөздері» (прозасы), және басқа тілдерден, әсіресе орыс тілінен жасаған аудармалары. Ол Пушкин, Лермонтов, Достоевский, Белинский, Добролюбов еңбектерімен танысқан. Пушкиннің «Евгений Онегинін» қазақ тіліне аударып, «Татьянаның хаты» әнін шығарған.
Жинақтаушы 2
Абай өнерге жақын, ән мен күйді жоғары бағалаған. Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Тәттімбет мұраларынан сусындаған. Күйлері: «Торы жорға», «Май түні», «Абай желдірмесі». Әндері: «Көзімнің қарасы», «Айттым, сәлем, Қаламқас», «Сегіз аяқ», «Қор болды жаным».
Жинақтаушы 3
Абай тоғыз жасынан өлең шығара бастаған. Балаларға арналған туындыларының қатарында: «Адам болам десеңіз», «Әсемпаз болма әрнеге», «Жазғытұрым», «Күз», «Қыс» және т.б.
Сергіту сәті
Абайдың әнін тыңдау, қысқа сергіту жаттығулары.
IV. Жаңа сабақ: мәтінмен жұмыс («Абай мен Әбіш»)
Оқулықпен жұмыс
- Мәтінді өз бетімен оқу.
- Мәтінді рөлдерге бөліп оқу.
- Мәтінді талдау: негізгі ойды анықтау.
Талқылау сұрақтары
1) Мәтінде не туралы айтылған?
2) Әбіш әкесінің сұрағына қалай жауап береді?
V. Түсінгенін тексеру: мағынаны ажырату
Мәтіндегі негізгі мәселелерге тоқталып, ерекшеленген (қызылмен берілген) жолдардың мағынасын ашу. Оқушылар өз ойларын дәлелдейді.
Негізгі ұғым: «Ақ сөзі — асыл»
Қазақ тілінде «ақ» сөзімен байланысты ұғымдар көп: ақ жаулықты ана, ақ сақалды қарт, ақ сүт. Мұндай тіркестер тазалықты, пәктікті, адалдықты білдіреді. Сондай-ақ «ақты жерге төкпеу, аяқпен баспау» — сүт тағамына деген құрметті аңғартады.
«Ақ» дегеніміз
Сүт, айран, қатық, қымыз, шұбат — барлығы «ақ» ұғымына кіреді.
Мағыналық топтары
- Тазалық: ақ босаға, ақ отау, ақ бесік
- Сұлулық: ақ тамақ, ақ дидар, ақша бет
- Үлкендік: ақ сақал, ақ бас, ақ қас
- Қасиет: ақ сүт, ақ ана, ақ шаш
- Қуаныш: ақ күн, ақ сарбас
- Адалдық: ақ жол, ақ ниет, ақ бата
Талқылау: Әбіштің жауабына Абай разы болды ма? Дәлел келтіріп жауап беру.
Қосымша тапсырма: мәтінді сахналау.
VI. Қорытынды: шығармашылық жұмыс
Оқушылар Абайдың нақыл ойларын жалғастырып, мәнін түсіндіреді.
«Асыл сөздердің» жалғасын тап
Жұмысы жоқтық,
Тамағы тоқтық —
аздырар адам баласын.
Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Ғылымды іздеп,
Дүниені көздеп —
екі жаққа үңілдім.
Қайратсыз ашу — тұл. (Қосымша үлгі: «Шәкіртсіз ғалым — тұл».)
Досы жоқпен сырлас,
досы көппен сыйлас.
Өлеңді аяқтау
................................ даламыз
............................... баламыз
................................ шанамыз
................................. боламыз
Сабақты түйіндеу
Сабақ соңында Абайдың 19-қара сөзі үнтаспадан тыңдатылады. Қорытынды сұрақ: бүгінгі сабақта не туралы оқып, нені білдік?
VII. Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
- 183–185-беттер: мәтінді оқып, мазмұндау.
- «Ақ» және «қара» сөздеріне қатысты мақал-мәтелдер мен нақыл сөздерді жинақтап, мағынасын түсіндіру.
Бағалау
Оқушылардың жауап беру белсенділігі, мәтінді түсініп оқуы, дәлел келтіруі, топтық жұмысқа қатысуы және шығармашылық тапсырманы орындауы ескеріледі.
Сабақтың өзегі
Абай мұрасы — тіл мәдениеті мен адамгершілік тәрбиесінің қайнар көзі. «Абай мен Әбіш» мәтіні арқылы оқушылар ұрпақ сабақтастығын, сөздің салмағын және ұлттық ұғымдардың терең мағынасын таниды.