Қазақ тілі - эвфемизмге бай тіл
Сабақ тақырыбы: Эвфемизм және дисфемизм
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: эвфемизм мен дисфемизмнің тілдік сипаты мен ерекшеліктерін таныту, жаттығу жұмыстарын орындату.
- Дамытушылық: түрлі тапсырмалар арқылы оқушылардың ойлауын, сөйлеу мәдениетін, есте сақтауын және шығармашылық қабілетін дамыту.
- Тәрбиелік: ұлттық салт-дәстүрдің тілдегі көрінісі арқылы ұлттық құндылықтарды бағалауға баулу.
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды сабақ процесіне дайындау. Ой қозғау: жазуы кенжелеп дамыған халқымыз сөз өнеріне ерекше мән берген. Халқымыздың арман-мақсаты да, таным-түсінігі де, өткенінің ізі де сөз өнерінде жатыр. Тағылым-тәрбиесі, білімі, болашаққа аманаты да сөз арқылы берілген.
Эпиграф
«Адам тағдырын тәрбие шешеді, тәрбие құралы – сөз.» (Олжас Сүлейменов)
2) Үй тапсырмасын тексеру
102-жаттығу: тыйым сөздерді жаттап келу. Олардың табуға жататынын немесе жатпайтынын дәлелдеу.
Тіл білімінде сөздердің бірінің орнына бірі жұмсалу құбылыстары бар. Дөңгелек үстел форматында осы ұғымдарды атап, әрқайсысына мысал келтірейік.
| Ұғым | Анықтама | Мысал |
|---|---|---|
| Ауыспалы мағыналы сөз | Бастапқы мағына негізінде туған туынды мағына | «Арыстан еді Исатай» (ер жүрек) |
| Синоним | Мағыналары жуық сөздер | Сұлу, әдемі |
| Табу сөз | Атауға тыйым салынған сөз | Қасқыр — «жаман ауыз» |
Жаңа сабақ: негізгі ұғымдар
Эвфемизм
Ойды сыпайы, әдепті, жағымды етіп жеткізу мақсатында қолданылатын сөздер эвфемизм деп аталады. Қазақ тілі эвфемизмге бай. Эвфемизмдер тілдің сөздік қорын, сөйлеу мәдениетін және қарым-қатынастағы әдептілікті танытады.
Назар аударайық
Эвфемизм көбіне адамның көңілін қалдырмай, ауыр немесе қолайсыз мағынаны жұмсартып айтуға көмектеседі.
Дисфемизм
Ауызекі сөйлеуде адамның жағымсыз эмоциялық күйі немесе ішкі мәдениетінің төмендігі салдарынан қолданылатын дөрекі, әдепсіз сөздер дисфемизм деп аталады.
Назар аударайық
Дисфемизм қарым-қатынасты шиеленістіріп, сөйлеудің мәдени деңгейін төмендетеді.
Ой қозғау және салыстыру
Болжау сұрағы
Қалай ойлайсыздар, қандай сөздерді «жақсылап», яғни сыпайырақ етіп айтуға болады? Өз мысалдарыңызды келтіріп көріңіздер. Дөрекі сөздердің орнына қандай жұмсақ, мәдени нұсқаларды қолдануға болады?
| Мысал сөз | Түрі | Ескерту |
|---|---|---|
| Топас | Дисфемизм | Кемсіту реңкі басым |
| Сөзуар | Мәнмәтінге байланысты | Жағымсыз реңк тудыруы мүмкін |
| Мылжың | Дисфемизм | Мазақ/реніш реңкі бар |
| Ұрлықшы | Мәнмәтінге байланысты | Айыптау мәні бар атау |
| Мүгедек | Эвфемизмге алмастыруға болады | Сыпайырақ баламалар қолданылады (мысалы, «мүмкіндігі шектеулі») |
Ескерту: кей сөздердің эвфемизм немесе дисфемизм ретінде танылуы сөйлеу жағдаятына, интонацияға және мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін.
Жаттығу жұмыстары
106-жаттығу
Қарамен берілген сөздердің қандай сөздердің орнына қолданылғанын түсіндіріңіздер. Олардың эвфемизм бе, әлде дисфемизм бе екенін ажыратып айтыңдар.
Эвфемизм үлгісі
«Ақ саусақтар» — белгілі бір ұғымды жұмсартып, әдепті түрде білдіру үшін қолданылған.
Дисфемизм үлгісі
«Ит терімді» — дөрекі, кемсіту реңкі бар қолданыс.