АЙША БИБІ
Айша бибі кесенесі туралы аңыз және оның мәні
Айша бибі (XI–XII ғғ.) — Қараханидтер әулетінің негізін қалаушы Қараханның қалыңдығы туралы аңызбен байланысты тұлға. Қазіргі Тараз қаласының маңындағы Айша бибі кесенесі — сонау сақ дәуірінен бері қазақ қолөнерінде үзілмей жалғасып келе жатқан ою-өрнек пен әшекей түрлерін тұтас қамтыған күрделі архитектуралық ескерткіш.
Айша бибінің кім болғанына қатысты нақты тарихи дерек сақталмаған. Бүгінге жеткені — ұрпақтан-ұрпаққа тараған аңыз.
Аңыздағы шығу тегі
Аңыз бойынша, Айша бибі төрт түліктің бірі — сиыр малының пірі саналған Зеңгі бабаның қызы делінеді. Бұл дерек тарихи дәлелденбегенімен, аңыздың символдық өзегін күшейтіп, кейіпкердің мәртебесін биіктете түседі.
Қараханмен кездесуі және уәде
Аңызда Айша бибі Түркістанда жас батыр Қараханмен кездеседі. Екеуі бірін-бірі ұнатып, бас қосып, өмірлік серік болуға уағдаласады. Алайда жаугершілік кезеңнің ауыртпалығы Қараханды ел қорғау ісіне байлап, уәделі мерзімде Айшаға бара алмауына себеп болады.
Уақыт созылған сайын күту ауырлай түседі. Ақыры Айша бибі өзіне тиесілі шешімді өзі қабылдап, Қараханның мекені — Таразға жол тартуға бел буады.
Таразға сапар
Айша бибі қасына күтушісі Баба әжені ертіп, бірнеше күн жүріп Таразға жетеді. Қаланың төбесі көрінген тұста өзен жағасына аялдап, жол шаңынан арылу үшін суға түсіп, тынығады. Осы уақытта күтушісі ас қамына кіріседі.
Салқын су мен таудан ескен самал жел ұзақ жолдан шаршаған жас арудың бойын сергітіп, көңілін жайландырады. Сүйіктісінің ауылы жақын қалғанына қуанып, көп ұзамай кездесетінін ойлап, тәтті қиялға беріліп жатып, қалғып кетеді.
Қайғылы оқиға
Сол мезетте оны даланың улы жыланы шағып оятады. Уы бойына жайылып, тынысы тарылып бара жатқан Айша бибі дереу Қараханға хабар жіберуді өтінеді.
Оқиғаның түйіні
Қарахан тәуіптері мен молдасын ертіп жеткенде, Айша бибі өлім мен өмірдің арасында жатыр болады.
Аңыздағы ерекше сәт
Қарахан молдаға екеуінің некесін қиғызады — бұл оқиға тарихта өте сирек кездесетін, аңызда айрықша аталып өтетін тұс.
«Айша, сен енді бибі болдың!»
Неке қиылғаннан кейін Қарахан Айшаны қолына алып, жаны үзіліп бара жатқан арудың құлағына: «Айша, сен енді бибі болдың!» деп үш рет айқайлаған дейді. Аңыз осы сөз арқылы Айшаның есімін халық жадында мәңгілікке бекітіп, оның мәртебесін айрықша қастерге айналдырады.
Кесене — махаббаттың өшпес белгісі
Қайғыдан қан жұтқан Қарахан сүйген жарының денесін арулап жерлеп, басына көркем күмбез тұрғызады. Жауын шайып, жел мүжіп, уақыт өз ізін қалдырғанымен, кесене бір-бірін шынайы сүйген ғашықтардың махаббатының өшпес белгісіндей болып, бүгінге дейін Тараз іргесінде бой көтеріп тұр.