Қазақша рефераттар

Мұхит бөліктері

Сабақтың тақырыбы

Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктері

Білімділік мақсат

Дүниежүзілік мұхит, материк, арал, түбек, теңіз (шеткі, ішкі), шығанақ, бұғаз ұғымдары туралы түсінік қалыптастыру. Картадан мұхиттарды, теңіздерді, материктерді көрсете білуге және сипаттай алуға үйрету.

Дамытушылық мақсат

Ойды жинақтай білу, өз бетімен жұмыс істеу іскерліктерін қалыптастыру, ойлау қабілетін және картамен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.

Тәрбиелік мақсат

Жолдастарына көмектесуге, тапқырлыққа, белсенділікке, табандылыққа, табиғи ортаны аялауға тәрбиелеу және географиялық мәдениетке баулу.

Сабақтың түрі

Жаңа сабақты меңгерту.

Сабақтың әдістері

  • Түсіндіру
  • Сұрақ-жауап
  • Тест жұмысы
  • Қосымша тапсырмалар

Көрнекіліктер

  • Дүниежүзінің физикалық картасы
  • Глобус
  • Оқулық
  • Бағалау парағы
  • Суреттер
  • Кескін карта

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

  • Сәлемдесу.
  • Түгендеу.
  • Сабаққа назар аударту.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Негізгі сұрақтар

  1. Гидросфера дегеніміз не? Су қабығы.
  2. Табиғатта су неше күйде кездеседі? Үш күйде.
  3. Физикалық картадан гидросфераның қандай бөліктерін көруге болады? Өзен, көл, мұхит, теңіз, мұздықтар.
  4. Судың мұхиттан құрлыққа және құрлықтан мұхитқа үздіксіз ауысу процесі қалай аталады? Дүниежүзілік су айналымы.
  5. Табиғаттағы судың рөлі қандай? Маңызы өте зор; сусыз тіршілік жоқ.

Үйде дайындалған тапсырмалар

Су туралы өлеңдерден үзінді айту; суға қатысты мақал-мәтелдер мен тыйым сөздерді келтіру.

Мысалдар

  • «Бұлақ көрсең, көзін аш»
  • «Сулы жер — нулы жер»
  • «Өзен жағалағанның өзегі талмайды»
  • «Су ішкен құдығыңа түкірме»
  • «Судың да сұрауы бар»

Суды қорғау үшін не істеу керек?

  • Суды ретсіз пайдаланбау.
  • Зауыт-фабрикалардың қалдықтарын суға төкпеу.
  • Тазартқыш қондырғылар арқылы сүзгіден өткізу.
  • Өзен-көлдерді қорғауға арналған заң талаптарының орындалуын қадағалау.

Кіріспе әрекеттер

  • Гидросфераның құрамдас бөліктерін атап, тақтада топтастыру.
  • Сөзжұмбақ шешу арқылы жаңа сабақтың тақырыбын табу: «Мұхиттар».

Сөзжұмбақ сұрақтары (қысқаша)

  1. Су тек мұз түрінде кездеседі деп қарастырылатын ғаламшар: Марс.
  2. Гидросфераның құрамдас бөлігі: мұздық.
  3. Судың 97%-ын құрайтын бөлік: мұхит.
  4. Су қабығы: гидросфера.
  5. 20 млрд км³ су бар деп көрсетілетін қабат: мантия.
  6. Гидросферамен тығыз байланысты қабықтардың бірі: атмосфера.
  7. Сулардың үнемі болатын үдерісі: айналым.
  8. Сұйық су табиғи түрде кездесетін ғаламшар: Жер.

III. Жаңа сабақ

Мұғалімнің кіріспе сөзі (өлең жолдары)

Балғын бөбек ақыл-ойдан нәр алған,
Айтты суға, ағып тұрған краннан:
«Сен қайдансың? Неден пайда болғансың?»
«Мұхиттанмын, мен мұхиттан жаралғам!»

Сосын бөбек ақыл-ойдан нәр алған,
Көк орманда жасыл-желек оралған.
«Сен қайдансың?» — деп сұрады шықтан бір.
«Мұхиттанмын, мен мұхиттан жаралғам!»

«Сен, газды су, көпіршік боп таралған…
Біліп қой, дос, мен шалғайдан келгенмін.»
«Мұхиттанмын, мен мұхиттан жаралғам!»

Балғын бөбек ақыл-ойдан нәр алған,
Боз тұманнан бұталарға оралған.
«Сен қайдансың?» — деп сұрады, ол айтты:
«Мен де, досым, көк мұхиттан жаралғам!»

Ішкен шайың, қырау мен шық — әр тамшы:
Барлығы да мұхиттан боп шығады!

Ендеше, балалар, Жер ғаламшарындағы барлық судың «атасы» саналатын, адамзатқа әлі де толық ашылмаған ерекше әлем — мұхиттар дүниесіне арналған сабағымызды бастайық.

Негізгі ұғымдар

Анықтама

Мұхит — Жер бетінің шамамен 3/4 бөлігін алып жатқан орасан зор су кеңістігі. Глобусқа қарасақ, көгілдір түстің басым екенін көреміз.

Дүниежүзілік мұхит

Дүниежүзілік мұхит — өзара жалғасқан, Жер бетінің 361 млн км² аумағын қамтитын тұтас су айдыны. Дүниежүзілік мұхит төрт негізгі мұхиттан тұрады және оның кез келген нүктесінен екінші нүктесіне құрлыққа шықпай жетуге болады.

Материк (континент)

Мұхиттар мен теңіздер қоршап жатқан ірі құрлық. Дүние жүзінде алты материк бар.

Арал

Құрлықтың барлық жағынан су қоршаған бөлігі. Картадан: Гренландия, Мадагаскар, Исландия.

Түбек

Құрлықтың су кеңістігіне терең сұғына еніп тұрған бөлігі. Мысал: Пиреней, Үндістан, Апеннин.

Мұхиттардың атаулары қалай қалыптасты?

Тынық мұхиты

1520–1521 жж. Ф. Магеллан дүниежүзін айналу саяхаты кезінде бұл мұхитты алғаш жүзіп өткен. Сапарында қатты дауылға ұшырамағандықтан, оны «Тынық мұхит» деп атаған. Алайда шын мәнінде бұл — дауыл жиі болатын ең тынышсыз мұхиттардың бірі.

Атлант мұхиты

Ежелгі еуропалықтар батыста алып құрлық бар деп ойлап, оны «Атлантида» деп атаған. Аңыз бойынша, Атлантида су астына батқан, ал сол айдын «Атлант мұхиты» атауына негіз болған деген болжам бар.

Үнді мұхиты

Бұл атау португалдық теңізші Васко да Гаманың осы мұхит арқылы жүзіп өтіп, Үндістанға жетуімен байланыстырылады.

Солтүстік Мұзды мұхиты

Солтүстікте орналасқан әрі беті мұзбен жабық болғандықтан осылай аталған.

Мұхиттың бөліктері

Теңіз

Теңіздер — мұхиттың құрлықпен, аралдармен немесе суасты қыраттарымен азды-көпті бөлініп жатқан бөліктері.

Түрлері

  • Шеткі теңіздер: Баренц, Карск, Лаптевтер және т.б.
  • Ішкі теңіздер: Жерорта, Қара, Азов, Балтық және т.б.

Бұғаз

Бұғаз — құрлықты екіге бөліп тұратын және көршілес екі су алабын жалғастыратын жіңішке су айдыны.

Мысалдар: Дрейк, Магеллан, Гибралтар, Ла-Манш.

Шығанақ

Шығанақ — мұхиттың немесе теңіздің құрлыққа сұғына еніп жатқан бөлігі.

Мысалдар: Калифорния, Мексика, Гудзон, Бенгаль.

IV. Бекіту

1) Картамен жұмыс

Тақтадағы кескін картаға мұхиттар мен материктердің атауларын жазу.

2) Семантикалық тапсырма

Берілген анықтамаларға сәйкес ұғымды (теңіз, шығанақ, бұғаз, көл, ішкі теңіз, шеткі теңіз, арал аралық теңіз) дұрыс белгілеу.

  • Мұхит/теңіз суларының құрлыққа сүйірлене немесе тереңірек ішке енген бөлігі.
  • Құрлықтарды немесе су алаптарын бір-бірімен жалғастыратын жіңішке су айдыны.
  • Материктер мен аралдар арқылы бөлініп жатқан мұхиттың бір бөлігі.
  • Материктің ішкі тұйық ойпаңына жиналған су айдыны.
  • Жерорта, Азов теңіздері қай теңіз түріне жатады?
  • Араб, Баренц теңіздері қай теңіз түріне жатады?
  • Сулавеси, Фиджи теңіздері қай теңіз түріне жатады?

3) «Сандар сөйлейді» ойыны

Ұяшық таңдау арқылы сандардың мәнін ашу және түсіндіру.

361 млн км² 92 млн км² 11 022 м 180 млн км² 8 742 м 5 527 м 75 млн км² 7 729 м 14 млн км²

4) «Ең, ең, ең…» ойыны

Ең үлкен материк
Еуразия
Ең үлкен мұхит
Тынық мұхиты
Ең терең шұңғыма
Мариан шұңғымасы
Ең суық мұхит
Солтүстік Мұзды мұхиты
Ең таяз мұхит
Солтүстік Мұзды мұхиты
Ең жылы мұхит
Үнді мұхиты
Ең терең мұхит
Тынық мұхиты
Ең кіші мұхит
Солтүстік Мұзды мұхиты
Ең ұзын мұхит
Атлант мұхиты
Ең енді мұхит
Тынық мұхиты
Ең кіші материк
Аустралия

Қосымша

Ребус шешу (оқушы жұмысы).

V. Қорытынды

Мұхит астында адамды таңғалдырған ғажайып тіршілік иелері өмір сүреді. Ғалымдар әлі күнге дейін мұхиттың көптеген құпияларын зерттеп келеді. Тіпті мұхит суларының араласпау құбылысы сияқты сырларды талдай отырып, әлемде әлі ашылмаған жұмбақ пен ғылыми сұрақтың көп екенін аңғарамыз.

VI. Үйге тапсырма

1) Оқу

§36. Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктері.

2) Кестені толтыру

Оқулық соңындағы кестені толтырыңдар.

Атауы Ауданы (млн км²) Шектесетін материктер Ең терең жері (м)
Тынық мұхиты
Үнді мұхиты
Атлант мұхиты
Солтүстік Мұзды мұхиты

VII. Бағалау

Оқушылар жинаған жұлдызшаларын санап, жұлдызшасы көп болған оқушылардың жұмысы бағаланады.