Тарихтағы Тұрсын ханның бүлігі
Есім хан (1598–1628): қысқаша шолу
Есім хан — Тәуекел ханның інісі, қазақтың көп санды әскерін басқарған және Ташкент пен Түркістан өңірінде билік жүргізген көрнекті сұлтан. Сондықтан қазақ әскерінің және сұлтандардың басым бөлігі Есімнің хан болуын қолдады.
Саяси жағдай: қос хандық және бытыраңқылық
XVII ғасырдың басында Қазақ хандығында екі ханның қатар билік жүргізуі нәтижесінде ел ішінде саяси бытыраңқылық күшейді. Есім хан билікті қолға алған тұста, Тұрсын Мұхаммед сұлтан шамамен 1613–1614 жылдары өзін хан деп жариялады.
Есім хан
Астанасы — Түркістан.
Тұрсын хан
Ташкентте өзін тәуелсіз хан деп жариялады.
Бұхар хандығымен қатынас және соғыстар
Есім хан Бұхар ханымен бітім жасасып, Орта Азия қалаларымен экономикалық байланыстарды күшейтуге ұмтылды. Алайда Бұхар ханы Қазақ хандығындағы бытыраңқылықты пайдаланып, бітім шартын бұзып, қазақ жеріне жорықтар ұйымдастырды.
-
1
1603 жыл — Айғыржар шайқасы
Алғашқы қазақ-бұхар шайқасы Самарқан маңындағы Айғыржар жерінде өтіп, Бұхар әскері жеңілді.
-
2
1611 жыл — Ташкент түбіндегі ұрыс
Имамқұли хан басқарған бұхар әскерін Есім хан жеңді. Бұхар ханы келісімге келуге мәжбүр болды.
Есім мен Тұрсын арасындағы шиеленіс
Бұхармен қатынас біршама реттелгенімен, Есім мен Тұрсын арасындағы қайшылық барған сайын күшейе түсті. Осы кезеңде Қазақ хандығы мен Моғол хандығы арасында одақтық қатынастар орнады. Алайда бұл байланыстар екі хандықтағы қарама-қарсы топтардың ықпалымен қалыптасып, қазақ билеушілері арасындағы ішкі тартысты тереңдетті.
1627 жыл: Түркістанға шабуыл және “Қатаған қырғыны”
1627 жылы Есім хан қалмақтарға қарсы жорыққа аттанғанда, осы жағдайды пайдаланған Тұрсын хан Түркістанды шауып кетті.
Есім хан бұл әрекетке жауап ретінде бейбіт елді ойрандауға белсене қатысқан Қатаған руын және Тұрсын ханды жазалады. Тұрсын ханның бұл бүлігі тарихта “Қатаған қырғыны” деген атпен қалды.
“Есім ханның ескі жолы”: дала заңдарының мәні
“Есім ханның ескі жолы” деген тіркес Есім хан тұсында қалыптасқан далалық заңдарға байланысты айтылады. Жаугершілік заманда елдің қорғаныс қабілетін нығайтуға бағытталған бұл заңдар Есім ханның мемлекет ісіндегі ірі қайраткер екенін айқындады.
Негізгі ой
Есім хан дәуірінің басты ерекшелігі — ішкі бірлікті сақтау, сыртқы қауіпке қарсы тұру және құқықтық тәртіпті күшейту.