Сұрақ қойыңдар
Сын есім туралы түсінік
Бұл материал қазақ тілі сабағында сын есім тақырыбын меңгертуді жоспарлауға арналған. Мәтін редакцияланып, тілдік нормаларға сай түзетілді.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Сын есім туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Түрлі әдістерді пайдалана отырып, оқушылардың ойлау қабілеттерін, сөздік қорын, байқампаздық қасиеттерін дамыту.
Тәрбиелік
Сөйлеу және талдау барысында әдемілік пен әсемдікті түсінуге баулу, туған табиғатқа қамқорлық жасауға тәрбиелеу, эстетикалық тәрбие беру.
Пәнаралық байланыс
- Әдебиет
- Бейнелеу өнері
- Музыка
Көрнекіліктер
- Абайдың табиғат лирикасынан буклет
- Әндері
- Плакаттар
- Сын есім бар мақал-мәтелдер
Сабақ түрі
Аралас сабақ.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сәлемдесу, оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру, назарын сабаққа бағыттау.
2) Үй тапсырмасын тексеру: «Зымыран сұрақтар»
Өткен тақырыптар бойынша 10 сұрақ қойылады. Оқушылар тек «иә» немесе «жоқ» деп жауап береді.
| Сұрақ | Жауап | Түсіндірме |
|---|---|---|
| 1. Қазақ тілінде 9 сөз табы бар. | Иә | — |
| 2. Зат есім заттың санын білдіреді. | Жоқ | Заттың, құбылыстың, ұғымның атын білдіреді. |
| 3. Жалқы есім — заттарға жеке қойылған ат. | Иә | — |
| 4. Байжан, Гүлнар — жалпы есім бе? | Жоқ | Жалқы есімдер. |
| 5. Біркелкі заттардың жалпы атауы жалпы есім деп атала ма? | Иә | — |
| 6. «Әке, оқушы, тау, ауыл, құс, ақыл» сөздеріне «кім?» сұрағы қойыла ма? | Иә | Тапсырмадағы тұжырым солай берілген. |
| 7. Зат есімдер тұлғасына, мағынасына, құрамына қарай бөліне ме? | Иә | — |
| 8. «Адамгершілік, қуаныш, сезім, инабаттылық» сөздері деректі зат есім бола ала ма? | Жоқ | Бұлар — дерексіз зат есімдер. |
| 9. Сөз құрамына атауыш сөз, көмекші сөз, одағай сөздер жата ма? | Жоқ | Сөз құрамы: түбір мен қосымша. |
| 10. «Ата-ана», «үлкен-кіші» қосарлану арқылы жасалған сөздер ме? | Иә | — |
3) Ой қозғау
Мұғалім сұрақтары арқылы оқушылардың назарын «қандай?» сұрағына аудару:
- Сынып қандай? Кең, жарық.
- Гүлдердің иісі бар ма? Иә, иісі керемет.
- Тақта қандай түсті? Жасыл.
Қорытынды: «Қандай? Қай?» сұрақтарына жауап беріп, заттың сынын, түрін, түсін, сапасын білдіретін сөздер сын есім деп аталады.
4) Мағынаны таныту: жаңа сабақты түсіндіру
Қазақ тілі — өте бай тіл. Сөздер мағынасына, сұрағына және атқаратын қызметіне қарай 9 сөз табына бөлінеді. Соның бірі — зат есім, келесі бірі — сын есім.
Зат есім заттың, құбылыстың атын білдірсе, сын есім сол заттың, құбылыстың сын-сипатын, көлемін, түр-түсін, сапасын білдіреді. Сын есім «қандай?», «қай?» сұрақтарына жауап береді.
Мысал (Абай):
«Желсіз түнде жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп...»
Бұл жолдарда желсіз (қандай түн?) және жарық (қандай ай?) — сын есімдер.
Сын есімнің маңызды белгілері
1) Түрін, түсін білдіреді
ақ қағаз, сұр бұлт, қызыл алма
2) Көлемдік, аумақтық, салмақтық белгісін білдіреді
биік үй, ұзын ағаш
3) Сапалық белгісін, сипатын білдіреді
жақсы сөз, жаман ырым, тентек бала, зерек оқушы, ақылды адам
4) Дәміне, иісіне және өзге де сезімдік сипаттарына қатысты белгілерді білдіреді
ащы құрт, тәтті тағам, жұмсақ нан
5) Затқа, қимыл-іс әрекетке, мезгіл мен мекенге қатысты сынды білдіреді
тасты жер, көтеріңкі көңіл, жазғы демалыс, аспалы шам, білімді жігіт
Ереже: Заттың сынын, сипатын, сапасын, түр-түсін, көлемін білдіріп, «қандай?», «қай?» деген сұрақтарға жауап беретін сөз табы сын есім деп аталады.
5) Поэзия минуты: Абай шығармалары арқылы бекіту
Сұрақ-жауап арқылы ой қозғау:
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Жылдың төрт мезгіліне арнап өлең жазған қандай ақынды білесіңдер?
Абай. «Күз» (үзінді):
«Сұр бұлт түсі суық, қаптайды аспан,
Күз болып дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ойнап, бие ашқан, тай жарысқан.»
Оқушылар өлеңнен сын есімдерді тауып, қандай сөздермен тіркесіп тұрғанын анықтайды (мысалы: сұр бұлт, суық түс, дымқыл тұман).
Абай. «Қыс» (үзінді):
«Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау танымас тірі жанды.
Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап келіп қалды.»
Өлеңнен сын есімдерді тауып, мағыналық белгілеріне талдау жасайды (мысалы: ақ, денелі, соқыр, мылқау, суық).
6) Кітаппен жұмыс және жаттығулар
86-жаттығу
Өлең жолдарын оқып, сын есімдерді табыңдар және олардың мағыналық белгілерін ажыратыңдар.
Ауылдың жаны терең сай. — қандай сай? терең сай
Тасыған өзен гүрілдеп... — қандай өзен? тасыған өзен
Сөйлем құрастыру тапсырмасы
Берілген сын есімдер мен сөз тіркестері бойынша сөйлем құраңдар (оқушылар қорапшадан таңдап алады).
Суретпен жұмыс
Суретке қарап мәтін құрастырыңдар. Мәтінде сын есімнің маңызды белгілерін орынды қолданыңдар.
7) Ой қорыту
Құрастырған мәтіндеріңнің негізінде «бес жолды өлең» (синквейн) жазу.
Білімді бағалау үшін 6 сұрақтан тұратын тест алынады. Дұрыс жауаптар ауызша кері байланыс арқылы тексеріледі.
Үй тапсырмасы
87-жаттығу: мәтінді оқып, сын есімдерді тап. Оларды тіркескен сөзімен қоса теріп жаз.
Автор туралы
Ақмола облысы, Атбасар ауданы, Сергеевка орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Хабылханым Айнагүл.