Әшекейлік заттар
Бейнелеу өнері (6-сынып): Киіз үйдің ішкі көрінісі, өрнектердің түстері мен бояулары
Бұл тақырыпта киіз үйдің шығу тарихына шолу жасап, оны безендіруде қолданылатын ою-өрнектердің жасалу жолдарын, түстер мен бояулардың үйлесімін, сондай-ақ ұлттық нақыштағы сәндеу тәсілдерін қарастырамыз.
Мақсаты
Киіз үйдің дәстүрлі құрылымы мен ішкі сәндік жүйесін түсіндіру; өрнек композициясын құрастыру қағидаларын меңгерту; бояу үлгілерін дұрыс таңдауға және ұлттық стильде безендіру тәсілдерін қолдануға үйрету.
Көшпелі тұрмыс және киіз үй материалдары
Көшпелі қазақ қоғамында мал шаруашылығы тек күнделікті тіршілікке ғана емес, рухани мәдениетке де терең із қалдырды. Көшіп-қонуға қолайлы киіз үйдің жасау-жабдықтары негізінен малдың жүнінен, терісінен, сүйегінен дайындалған.
Киіз үйдің киізден жасалған жабдықтарына мыналар жатады: жерден бастап уықтарға дейін жабатын туырлық, уықтан шаңыраққа дейін жабатын үзік, ал шаңырақты жабатын түндік.
Киіз үй ішіндегі сәндік бөлшектер
Өрнекті киіз туырлық баулар арқылы керегеге байланады. Киіз үйге енген адамның назары көбіне бірден басқұрға түседі: ол түрлі түсті әсем өрнектермен безендіріліп, шаңырақты айнала орап тұрады.
Туырлықтың ішкі жоғарғы жиегі, басқұрдың төмен қарай салбырайтын шашақты жолақтары және шашақ баулар киіз үй ішінің көркемдігін арттырып, кеңістікті нәзік ырғақпен «жандырады».
Үзік жапқы — уық пен керегенің түйіскен тұсын жауып тұратын сәндік жолақша. Ол құрылымдық қызмет атқара отырып, интерьердің тұтастығын күшейтеді.
Коллаж және киіздегі өрнек жасау тәсілдері
Коллаж жұмысында негізгі астарға әртүрлі материалдарды құрастырып жапсырамыз. Ал киіз төсеніштерде көбіне біртекті жүн материалы қолданылып, жүнді қабаттап орналастыру арқылы өрнек жасалады.
Жапсырылған өрнектер анық көрінуі үшін оюдың шетін айқындайтын иірілген жіптер пайдаланылады. Бұл тәсіл өрнектің контурын күшейтіп, композицияның тазалығын арттырады.
Бүгінгі таңда халық өнеріне арналған көрмелерде киізден, матадан, теріден орындалған заманауи өрнекті композициялар жиі кездеседі. Мұндай жұмыстар дәстүрлі киіз басу, кілем тоқу, сырмақ сыру кезеңдерін жаңаша оймен қайталай отырып дамытады.
Материалдар мысалы
- Киіз және жүн талшықтары
- Мата, тері бөліктері
- Иірілген жіп (контур айқындау үшін)
Бұйымдарды өрнектеудің негізгі қағидалары
Композиция ережелері
- Өрнек әрқашан бұйымның көлемі мен пішініне сәйкес келуі керек.
- Өрнекті композицияда негізгі фон мен өрнек түстері өзара жарасымды болуы маңызды.
- Өрнек элементтері тепе-теңдік сақтап, бірін-бірі басып кетпеуі тиіс.
- Түрлі түстер арқылы композицияның ортасы, шеті және фоны айқындалады.
Халық шеберлері ою-өрнек түрлерін тұрмыс-тіршілігіне, өз дәуірінің талғамына және заман ағымына сай бейімдеп отырған. Қазақтың ою-өрнек өнерін жүйелеуге ғалымдар, өнертанушылар, тарихшылар мен этнографтар елеулі үлес қосты.
Сан ғасыр бойы рухани әрі материалдық құндылыққа айналған бұл өнер бүгінгі қоғам талабына сай жаңарып, шеберлердің шығармашылық ізденістері арқылы жаңа түр мен тың мазмұнға ие болып келеді.
Өрнек көзі: табиғат, стилизация және заманауи тіл
Сәндік-қолданбалы өнер шеберлері өрнек элементтерін көбіне табиғаттан алады. Шебердің дарыны көргенін қағаз бетіне стилизация арқылы түсіріп, жалпы ұқсастықты сақтай отырып ықшам, көркем бейнеге айналдыруға бағытталады.
Қазіргі сәндік-қолданбалы өнердегі өрнектер ірі пішіндерімен, ашық түстерімен, жалпылама әрі нұсқа шешімдерімен ерекшеленеді. Өрнек сызық, нүкте, жолақ, дақ секілді элементтерден құралып, құбылмалы түстер гаммасын тудырады.
Композициялық тұйық өрнектер
Композициялық тұйық өрнектер — шеңбердің ішінде немесе әртүрлі көпбұрыштар ішінде орналасқан өрнектер. Мұндай тәсіл сәнді табақшаларда, орамалдарда, қол орамалдарда, бас киімдерде жиі қолданылады.
Түс туралы маңызды ой
Сәндік өнерге түстің шарттылығы тән: түс бұйымның табиғи түсіне дәл сәйкес болмауы мүмкін. Мысалы, қошқармүйіз өрнегі әртүрлі реңкпен орындалып, композицияға жаңа әсер береді.
Зергерлік өнер және технологиялық әдістер
Зергерлік бұйым жасау барысында штампылау, дәнекерлеу, балқыту, құю, бедерлеу және безендіру секілді көркем еңбек әрекеттері орындалады. Өндірісте кейде жай металдан жасалған бұйымдар жоғары сынамалы алтынмен немесе күміспен қапталып шығарылады.
Қолданылатын әдістер
- Бейнелеп құю
- Бедерлеу
- Қалыпқа салып қысу
- Қиюластыру және кіріктіру
- Қақтау, күмістеу
- Өру, бұрау, тоқымалау
- Әбзелдеу және басқа да технологиялық тәсілдер
Әшекейлік заттар және ою-өрнек шеберлігі
Ою-өрнек пен әшекей жасау — бейнелеу өнерінің маңызды саласы. Суретші көбіне заттың сыртқы пішінін дәл беруге ұмтылса, өрнек жасаушы шебер ойындағы бейненің мәнін, мінезін көркем тілмен жеткізуге көбірек мән береді. Мұнда дәлме-дәл ұқсастықтан гөрі әсемдік пен сәнділік алдыңғы орынға шығады.
Мысалы, қолөнер шебері Ғани Иляевтің кілемге, тұс киізге, терме-құрларға арнап жасаған омыртқа өрнегі сынық мүйіз элементтерінен құралады. Сонымен бірге өрнек құрамында Ұлы жүз қазақтарының рулық белгісі болған тарақ таңба да көрініс табады.
Өрнектің өзгеруі: ұқсастықтан сәнге
Осетиндерде қошқармүйіз өрнегі алғашында қарапайым түрде жасалып, уақыт өте келе көркемделіп, басқа нұсқаға ауысқан. Бұл үдерісте бастапқы затқа ұқсастықтан гөрі сәнділік пен әшекейлілік басымдала түседі.
Көне айбалта мысалы
Көне айбалталардағы «екі мүйіз» кейде тек көркемдік мақсатта қолданылған өрнек болуы мүмкін. Ал балта жүзі жарты ай бейнесін меңзеп, пішін арқылы символдық мағына береді.
Мүйіз тектес әшекейлеу арқылы жасалатын өрнектер армян, әзербайжан, түрікмен, украин, молдован және басқа халықтардың өнерінен де кездеседі. Дегенмен әр елдің салт-санасына, дәстүрлік ұғымына байланысты өрнек мәнері мен қолданылуы әртүрлі болып келеді.
Бұл деректер халықтар арасында ертеден-ақ бір-бірінен үлгі алу, тәжірибе алмасу дәстүрі болғанын көрсетеді. Ал шырмауық, шытырман, гүл, жапырақ және геометриялық фигуралар тектес өрнектер көптеген халықтарға ортақ: киіз өрнегіне қарағанда, мұндай элементтер белгілі бір жүйеге ертерек түскендей әсер қалдырады.
Қорытынды ой
Киіз үй интерьері мен ою-өрнек мәдениеті — халықтың тұрмыс тәжірибесі, табиғатқа көзқарасы, эстетикалық талғамы тоғысқан тұтас жүйе. Түс, пішін, ырғақ және материал таңдауы бір-бірін толықтырғанда ғана ұлттық нақыш айқындалып, бұйымның көркемдік құндылығы артады.