Жастар арасындағы ислам дініне деген көзқарастар
Адастырушы діни ағымдар: мақсат және өзектілік
Қазіргі қоғамда адамның санасын шатастырып, құндылықтарын бұрмалайтын діни ағымдар мен жабық топтар көбейіп келеді. Олардың түрлері сан алуан, ал зияны — кейде бір адамның өмірімен шектелмей, тұтас отбасы мен қоғамға әсер етеді.
Бұл мәтіннің түпкі ниеті — оқушыларға (және жалпы оқырманға) адастырушы ағымдардың сипатын таныстырып, мұсылман дүниетанымы тұрғысынан олардан сақтанудың маңызын түсіндіру, сыни ойлау мен жауапкершілікті күшейту.
Іс-шараның ұсынылған барысы
- I.Ұйымдастыру кезеңі.
- II.Интерактивті тақта арқылы діни ағымдардың тыныс-тіршілігінен үзінді көрсету.
- III.Қазіргі жастар арасындағы еліктеушілік пен жауапкершілік туралы пікірталас.
- IV.Басқа дінге өткен азаматтардың тұрмыс-тіршілігі туралы бейнематериалдарды талдау.
Дін феномені: тарихи және ғылыми пайым
Археология мен антропология деректері діни сенім жүйелерінің өте ерте дәуірлерден бері адамзат тарихымен бірге жасап келе жатқанын көрсетеді. Кейбір биохимия және генетика саласы ғалымдары (Rebecca Cann, Mark Stoneking, Douglas Wallace) әлем халықтарының генетикалық ерекшеліктерін салыстыра отырып, адамзаттың бір түп-тамырдан тарауы мүмкін деген қорытындылар ұсынған.
Стэнфорд университетінің профессоры Луиджи Лука Кавалли-Сфорза және әріптестері ұзақ жылдық тілтанымдық зерттеулер негізінде тілдердің ортақ архаикалық бастауы болуы ықтимал екенін талдаған. Ал Колумбия университетінен Ральф Солекки Солтүстік Ирактағы Шанидар үңгіріндегі қазба жұмыстары арқылы неандерталь адамында да діни наным белгілері болғанын айғақтайтын деректер келтіреді (қараңыз: Roger Lewin, The Origin of Modern Humans, 1993).
Қоғам дамыған сайын діннің қоғамдық өмірдегі рөлі де әрқилы түрде күшейіп отырды: мемлекет басқаруы мен діни биліктің астасуы, дін атынан жүргізілген соғыстар, идеологиялық ықпал — тарихтың көптеген кезеңдерінде көрініс тапқан құбылыстар.
Бұрмалау мен бөліну: қауіпті динамика
Адам табиғатындағы әлсіздік пен мүдде қақтығысы кей кездері дінді бастапқы мақсатынан алыстатып, оны жеке топтардың ықпал құралына айналдыруға алып келеді. Тарихта ар-ожданға сыймайтын көптеген әрекеттердің «дін үшін» немесе «діншіл топтың атынан» жасалғанын көреміз. Еуропадағы инквизиция кезеңі (1184–1834), отаршылдық дәуіріндегі қырғындар мен құлдық тәжірибелері — соның ащы мысалдары ретінде жиі аталады.
Құрандағы бірлікке шақыру
«Күдіксіз, мүміндер — бауырлар. Ендеше, бауырларыңның арасын татуластырыңдар!»
Құран, Хұжұрат сүресі, 49:10
«Аллаһтың жібіне бәрің бірге жабыса ұстаңдар және ешқашан жіктерге бөлінбеңдер!»
Құран, Әли Имран сүресі, 3:103
Дін бөлшектеніп, өзара жауласқан бағыттарға айналған сайын, рухани тірек әлсіреп, қоғамда манипуляцияға жол ашылады. Осындай контексте Карл Маркстың «дін — халықтың апиыны» деген сөзі жиі еске алынады. Бұл тұжырым қандай дін туралы айтылса да, адамды ізгілікке бастамай, керісінше тәуелділікке, соқыр еруге итермелейтін бұрмаланған сенім шын мәнінде «апиынға» айналуы мүмкін деген ойға жетелейді.
Тоталитарлық секталар: нақты мысалдар және сабақ
Уганда, Канунгу (2000)
«Құдайдың 10 бұйрығын жаңғырту» деп аталған христиан сектасына қатысы бар 500-ден астам адам жаппай суицид жасағаны айтылады. Көшбасшының ақырзаман туралы жалған уәдесі бірнеше рет өзгергеннен кейін, трагедия орын алған.
АҚШ, Джонстаун (1978)
Жим Джонс құрған «Халықтың ғибадатханасы» атты секта тарихтағы ең ірі жаппай суицидтердің біріне себеп болды: Гуянадағы Джонстаунда 900-ден аса адам цианид ішіп қаза тапқан. Бұл оқиға соқыр сенім мен тоталитарлық бақылаудың қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді.
АҚШ, Вако (1993)
Техас штатындағы Вако қаласында Дэвид Кореш жетекшілік еткен топпен байланысты қақтығыс кезінде адамдардың қаза болғаны белгілі. Қоршау, өрт және күштік қарсыласу жағдайында трагедия ушығып, ауыр салдарға ұласқан.
Швейцария/Франция/Канада: «Күн ғибадатханасы» (1987, 1995, 1997)
«The Order of the Solar Temple» культімен байланысты бірнеше елде суицид оқиғалары тіркелгені айтылады. Көшбасшылардың «өлімсіздік» туралы уәдесі адамдарды өз-өзіне қол жұмсауға итермелеген.
АҚШ, Калифорния: Heaven’s Gate (1997)
Hale–Bopp кометасына қатысты фантастикалық сенімге құрылған бұл топта 39 адам бір мезетте суицид жасаған. Оқиғаның алаңдататын тұсы — қатысушылардың ішінде білімді, кәсіби мамандардың да болуы.
Жапония: Аум Синрикё және террор (1995)
Токио метросындағы зарин газы шабуылы нәтижесінде адамдар қаза тауып, мыңдаған адам зардап шекті. Сарапшылар мұндай ұйымдардың жастарды тартуда медиа, шоу элементтері және психологиялық тәуелділікті пайдалануын атап өткен.
Ортақ белгі: сананы тұмшалау және тәуелді ету
Бұл мысалдар адастырушы секталардың көбіне бір сценариймен әрекет ететінін аңғартады: алдымен адамның еркін ойлауын әлсіретеді, топтық қысымды күшейтеді, көшбасшыны абсолютке айналдырады, кейін өмірге қауіпті бұйрықтарды «қасиетті міндет» ретінде ұсынады.
Қазақстандағы діни ахуал және жауапкершілік
Бүгінгі Қазақстандағы діни кеңістік әр алуан. Сырттан келген миссионерлік қозғалыстар да, жаңа діни ұйымдар да белсенді ақпарат тарата алады. Бұл құбылыстың қоғамға қаншалықты қажеті бар екені жүйелі түрде зерттеліп, салмақты талдануы тиіс.
Мемлекет, білім беру ұйымдары және азаматтық қоғам діни сауаттылықты күшейтіп, деструктивті ағымдардың алдын алуға бағытталған түсіндіру жұмыстарын тұрақты жүргізгені маңызды. Себебі діни мәселеге бейжай қарау кейін әлеуметтік қауіпсіздікке тікелей әсер етуі мүмкін.
Қорытынды: бірлік, сауат және сақтық
Ел болашағы — бірлікте, ал бірліктің маңызды тіректерінің бірі — діни түсініктің тұтастығы мен сабырлы мәдениеті. Дінді саяси немесе пайдакүнем мақсатқа құрал ететін ағымдардан сақтану үшін ең әуелі білім, жауапкершілік және ортақ келісім қажет.
Авторлық ниет — мұсылмандарды фәни ұғымдарға табындыруға ұмтылатын теріс жолдардан аулақ болып, Құранның саф ұстанымына сүйене отырып, татулық пен ынтымаққа қызмет етуге үндеу.
Автор туралы
Қараев Дархан Жылқайдарұлы — Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кентіндегі №5 кәсіптік лицейдің математика пәнінің мұғалімі.