Нарықтық қатынастардың эканомикалық теориасы

Нарықтық экономика — шаруашылықты жүргізудің ежелден келе жатқан тәсілі. Оның дамуы ұзақ тарихи эволюциядан өтіп, айырбас пен қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуімен қатар қалыптасты.

Нарық қатынастарының дамуын шартты түрде бірнеше негізгі кезеңге бөлуге болады:

• 1) Нарық элементтерінің пайда болуы: айырбас операциялары тұрақсыз, кездейсоқ сипатта болады және өндірістің тұрақты шартына айналмайды.
• 2) Натуралды айырбас кезеңі: тауар қозғалысын Т1 → Т2 формуласы арқылы көрсетуге болады. Балама айырбас біртіндеп көп өндірістің маңызды шартына айналады.
• 3) Тауар баламасы қалыптасқан кезең: айырбас барысында тауарлардың ішінен біреуі жалпы балама қызметін атқарып, нарықта басымдыққа ие болады. Оның ерекшелігі — ерекше тұтыну қасиеттеріне байланысты басқа тауарлардың арасынан бөлініп шығуы.
• 4) Тауар емес балама кезеңі: тауар қозғалысы Т1 → (тауар емес балама) → Т2 түрінде көрінеді. Алтынға тікелей айырбас тоқтаған сайын, несие ақшалары құнның «таза иеленушісі» ретінде қалыптасып, тауарлық мазмұнын жоғалтады.

Қазақстан аумағында нарықтық қатынастар қашан және қандай ерекшеліктермен пайда болды деген сұраққа біржақты жауап беру оңай емес. Дегенмен нарықтың қалыптасуына ықпал еткен басты шарттардың бірі — өндіріс құралдарына қатысты меншік қатынастарының эволюциясы. Тарихи тұрғыда жерге феодалдық меншік орнығып, ірі мал иелері ықпалды меншік иелеріне айналды.

Патша үкіметі дала өлкесінде өндірілген арзан астық Ресейдегі бағаны төмендетеді деп қауіптеніп, тиісті протекционистік саясат ұстанған. Бұл жағдай Қазақстанда нарықтың маңызды белгісі — бәсекенің болғанын да жанама түрде айғақтайды.

Нарықтық қатынастардың қалыптасуына қолөнер мен ұсақ өндірістің дамуы да әсер етті. Шаруашылықтар жүннен мата тоқыды, тері илеп былғары дайындады, металдан ыдыс-аяқ жасады, киім тікті, киіз басты, кілем тоқыды. Бұл бұйымдар айырбас үшін тауар ретінде шығарылды.

Қазіргі тәуелсіз Қазақстан Республикасының алдында тарихи алғышарттарға байланысты маңызды міндеттер тұрды. Негізгі стратегиялық мақсаттарға демократияны нығайту, меншік қатынастарын реформалау және нарықтық экономиканың институттарын қалыптастыру жатады.

Қазақстанда нарықтық экономикаға көшу шартты түрде үш кезеңге бөлінеді:

Адамдардың әрекет ету ортасына қарай ұлттық ішкі нарықты шартты түрде бірнеше түрге бөлуге болады. Бұл нарықтар өзара байланысты және бір-біріне тәуелді ұлттық нарықтың элементтерін құрайды. Мысалы, әлеуметтік және өндірістік салалар тұтыну, еңбек (жұмыс күші) және өндіріс құрал-жабдықтары нарықтарының қалыптасуына ықпал етеді.

Нарық түрлерін ажыратудың маңызды өлшемдерінің бірі — экономикалық бағыттылығы. Осы белгі бойынша нарықтар мыналарға бөлінеді:

Нарықтық экономика үшін шешуші элементтердің бірі — нарық инфрақұрылымы. Ол нарықтың дамуын және қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ететін институттар, ұйымдар, фирмалар мен мекемелер жиынтығы ретінде көрінеді.

Ұлттық нарықты қалыптастыру және оны әлемдік нарық жүйесіне кіріктіру жоғары талап деңгейіндегі көлік, жол, байланыс жүйелерінсіз мүмкін емес. Байланыс құралдарынсыз нарыққа қажетті ақпараттық инфрақұрылымды да құру қиын. Сондықтан қалааралық және халықаралық коммуникациялар, автоматтандырылған жүйелер, телефакс және байланыс саласындағы өзге де технологиялық шешімдерді дамыту — нарықтық экономиканың маңызды талабы.

Тауар ерекшеліктеріне қарай нарық салалық және сала ішіндегі нарық болып бөлінуі мүмкін. Өткізу объектісі халық шаруашылығының белгілі бір дербес саласының өнімі болатын нарық салалық нарық деп аталады, ал бір саланың өз ішіндегі өнім өткізу нарығы сала ішіндегі нарық ретінде қарастырылады.