Жарасымды қарым - қатынас
Сабақтың тақырыбы: Жарасымды қарым-қатынас
Сабақтың мақсаты
Қазақ халқының ұлттық дәстүріндегі үлкен мен кіші арасындағы сыйластықты ұлттық құндылық ретінде таныту.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ.
Сабақтың міндеттері
- «Үлкен», «кіші», «ел ағасы» ұғымдарының мәнін ашу.
- Үлкен мен кіші арасындағы сыйласымды қарым-қатынастың маңызын ұғындыру.
- Өзінен үлкенді сыйлауға, құрметтеуге, инабатты болуға тәрбиелеу.
Көрнекілігі
Дәйексөздер, суреттер, үлестірмелі материалдар.
Әдіс-тәсілдері
Түсіндіру, сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс.
Сабақтың барысы
Шаттық шеңбері
Оқушылар шеңберге жиналып, сөзі — О. Әубәкіров, әні — Ә. Бейсеуовтің «Ағаларым» әнін орындайды.
Құшағы оттай ыстық сахарадай,
Көңілім алып ұшқан шағаладай.
Алдымнан «көкем-ай» деп шыға тұғын,
Сендерді сағындым ғой, ағаларым.
Қажымас қара нарым,
Кең байтақ даналарым.
Күнім деп еркелетер,
Аман бол, ағаларым.
Аңқылдақ айналайын ағаларым,
Сағынсам іздеп барар паналарым.
«Ініңе, ізіңдегі қарап жүр!» деп,
Қалдырған өздеріңді бабаларым.
Өзіңе сыйынамын, қандай жақсы,
Сөзіңе сүйсінемін, балдай тәтті.
Ерлердің ағасы бар — жағасы бар!
Алдыңда ағаң болған қандай жақсы!
«Менің ойға түйгенім»: үй тапсырмасын сұрау
Сұрақтар
- «Жалынды жастық шақ» туралы қандай дәйексөздерді білесіз?
- «Жалынды жастық шақ» ұғымын қалай түсінесіз?
- Жастық шақтың маңызы неде?
- Осы тақырыпта жүректен орын алған қандай әнді атай аласыз?
Мысал жауап (өлең)
Жастықтың оты жалындап,
Жас жүректе жанған шақ.
Талаптың оты арындап,
Әр қиынға салған шақ.
Дәйексөздер
-
Абай: «Зердесінде бары болса жігіттің, қалмас жатып — сыртқа шығар ол екпін.»
-
Мақтымқұлы: «Жас мұраты — білім, тәлім-талап…»
-
І. Жансүгіров: «Өнер, оқу — жастықтың қару-жарағы.»
-
Ж. Руссо: «Жастық шақ — даналықты меңгеруге арналған уақыт.»
-
С. Мұқанов: «Жастық шағың — жарқын жаздың бейнесі, құтты жаздың ала алсаң — жоқ бермесі.»
Түйін
Жалынды жастық шақ — адам өміріндегі білім алып, тәрбие жинақтайтын, еңбек етіп, отбасын құратын ең маңызды кезеңдердің бірі. Бұл кезеңді тиімді пайдалану қажет: жастық — жаз іспетті, ал кейінгі көктемдей құлпыру үшін жарқын күндердің қадірін білу керек.
Осы ойды бекіту үшін «Шақырады көктем» әнін орындауға болады.
Жаңа сабақ: «Жарасымды қарым-қатынас»
Ойланайық, пікірлесейік
Оқулықтағы сұрақтар арқылы отбасы, туыс, дос арасындағы қарым-қатынас туралы өткен білім еске түсіріледі.
- Жарасымды қарым-қатынас дегенді қалай түсінесіз?
- Кез келген адаммен тіл табысу үшін қандай қасиеттер керек?
- Ол қасиеттер сіздің бойыңызда бар ма?
Оқып үйренейік
С. Б. Дорженов ізімен жазылған мәтінмен оқушылар өз бетінше танысады.
1-тапсырма: мәтінмен жұмыс және топтық қорғау
Мәтінмен танысу арқылы оқушылар жастықтың мәңгілік емес екенін, қарттықтың әр адамның басына келетінін ұғынады. Екі топ мәтіндегі ойды сурет арқылы бейнелеп, қорғайды.
Талқылау сұрақтары
- Қазақ халқының үлкенді құрметтеуге байланысты қандай рәсімдері бар?
- «Ақсақал», «ел ағасы» деп кімдерді атайды?
Ұғымды нақтылау: «Ақсақал»
«Ақсақал» — қазақ халқына тән терең ұғым. Ол тек жасы үлкен қария ғана емес, әулеттің, рудың, елдің амандығын тілейтін, бірлікті көздейтін, жұрт қамы үшін жүретін парасатты, кең жүректі жан.
Жаңа ақпарат
Қазақтың ұлттық дәстүрінде кіші адам үлкенді сыйлауға міндетті. Үлкеннің алдында әдеп сақтау, ибалық көрсету, қайырымды әрі рақымды болу — жас адамның адамгершілік қасиеттерінің айғағы.
Қазақ халқы «кішілік те — кісілік» деп, кішілікті әдептілік пен ізеттіліктің, сыйластықтың белгісі ретінде жоғары бағалаған.
Назар аударайық
Қазақ баласы амандасқаннан кейін бейтаныс адамның жасын сұрайды. Бұл — этикеттің, халық этикасының ең абзал бөлігі. Егер сұхбаттас адам үлкен болып шықса, «інілік ізетімді білдірейін, үлкеннің жолын кеспейін» деген ниет танытады. Ал үлкенге ағалық кәденің орны бөлек. «Ағасын отырғызып қойып інісі сөйлегеннен без» деген ұстаным — көргенсіздікке тосқауыл.
Сахналау: буындар диалогы
Оқушылар «үлкендер» және «кішілер» тобына бөлінеді. Әр топ өз көзқарасы тұрғысынан аға буын мен жастар арасында келіспеушілік тудыратын жағдайларды сахналап көрсетеді. Кейін келісімге келудің тәсілдері ұсынылады.
2-тапсырма: өнер туындыларын талдау
Төмендегі туындыларға назар аударып, қарым-қатынас мәдениетінің көріністерін анықтаңыз:
- О. Таңсықбаев — «Қонаққа»
- В. Г. Игнашев — «Әңгіме»
- «Отбасы өнегесі»
- «Білгім келеді»
Дәйексөз
А. Линкольн: «Адам өміріндегі ең тамаша нәрсе — оның басқа адамдармен қарым-қатынасы.»
Талқылау: Неліктен қарым-қатынас адамның өмір сапасын айқындайды? Отбасы, сынып және қоғамда бұл ой қалай байқалады?
Дәптермен жұмыс
3-тапсырма: қағидаларды жалғастыру
- Үлкендердің алдында адуындап кіріп, асқақтап сөйлеме.
- Сырттан жасы үлкен адам кірген кезде орныңнан тұрып, сәлем бер.
- Үлкен адамды қолтығынан демеп, ыңғайлап отырғыз.
- Үлкеннің алдынан кесіп өтпе.
- Үлкеннің тілін ал.
- Үлкенге құрмет көрсет.
4-тапсырма: мінез сипаттарын топтастыру
Төмендегі сөздер мен сөз тіркестерін екі топқа бөліңіз: сыйласымды қарым-қатынасқа негіз болатын сипаттар және кедергі келтіретін сипаттар.
Сыйласымды қарым-қатынас
- Жұмсақ
- Икемге көнгіш
- Келісімпаз
- Бәріне бас шұлғи беру
- Тау қозғалса да қозғалмайтын сабырлы
- Кішіпейіл
- Сыпайы
- Байсалды
Кедергі келтіретін сипаттар
- От тигендей лап ете қалу
- Бір сөзге бола шарт етіп тұтану
- Қызыл кеңірдек болып таласу
- Сәл нәрсеге бола ренжу
- Өзін жоғары ұстау
- Менмен
- Мақтаншақ
- Ұшып-қонба жеңілтек
Ескерту: «Бәріне бас шұлғи беру» мінезі кей жағдайда келісімпаздық ретінде көрінгенімен, жеке ұстаным мен шекараны жоғалтуға әкелуі мүмкін. Талқылауда осы айырманы ажыратыңыз.
Жүректен жүрекке
Үлкен алдында иіліп сөйле,
Кіші алдында сызылып сөйле.
Иіліп сөйлегеннен белің бүгілмейді,
Сызылып сөйлегеннен сөзің үзілмейді.
Ізгі тілек
Оқушылар бір-біріне және қонақтарға жылы сөз бен тілек жазады. Бұл әрекет сыйластық мәдениетін күнделікті өмірде бекітуге көмектеседі.
Үй тапсырмасы
«Жарасымды қарым-қатынас» тақырыбында қысқа ойтолғау немесе өмірден алынған мысалдар арқылы шағын мәтін жазу.
Қорытынды: Үлкенді құрметтеу — ұлттық тәрбие өзегі, ал сыйласым — қоғам бірлігінің тірегі.