Бір және екі сандары
Математика сабағында ұлттық өлшемдер мен мақал-мәтелдерді тиімді қолдану
Математика курсында әртүрлі шамалардың өлшем бірліктері өтіліп, оларға байланысты көптеген есептер шығарылады. Мұндай шамаларға ұзындық, аудан, көлем, уақыт, жылдамдық және масса жатады. Осы тақырыптарды түсіндіру барысында қазақ халқының байырғы өлшеу жүйесін кіріктіре айту оқушының қызығушылығын арттырып, түсінігін тереңдетеді.
Ұзындық өлшемдері: атаулар және жуық мәндер
Ұзындық өлшемдерін өткенде шақырым, құлаш, қадам, қары, қарыс, сүйем, бармақ, буын, елі, шынашақ, кез, көш жер сияқты атауларды таныстырып, олардың кейбірін жуық мәнмен салыстыруға болады:
Бұл мәндер тарихи аймақтық ерекшелікке қарай өзгеруі мүмкін екенін ескертіп, оларды «жуық» өлшем ретінде қабылдатқан дұрыс.
Масса өлшемдері
Масса тақырыбында қазақ тұрмысында кездесетін атауларды атап, олардың қолданылу аясын түсіндіруге болады:
- қап, пұт
- үлкен табақ, мысқал, шөкім
Уақыт және көлем өлшемдері
Уақытты өлшеуге қатысты бейнелі өлшемдер оқушыға ұғымды әрі есте қаларлық:
- бие сауым, сүт пісірім
- қас қабағым, ет пісірім
Көлем тақырыбында көнек, жанторсық сияқты атауларды мысалға келтіруге болады.
Дереккөзбен жұмыс: ескі өлшемдер туралы мәтіндерді пайдалану
Кейбір өлшем бірліктерінің мағынасы мен өзара байланысын түсіндіру үшін баспасөз беттерінде жарияланып жүрген мақалаларды кеңінен қолдануға болады. Мысалы, М. Әлімбаевтың «Ана тілі» газетінде жарияланған «Ескі өлшемдер» жинағынан үзінділерді оқып, талдап ұсыну тиімді.
Дауыс жетер аралық
Шақырым деп аталған.
Даладағы даналық —
Қалған арғы атаңнан.
Жүрген елдің ойында
Ескі өлшемдер мол екен.
Бір сызықтың бойында
Созсақ сұқ қол, бармақты —
Сүйем деген сол екен.
Ескі өлшемді білші,
Ұмытпастан бекем бол.
Үш саусақпен шымшы,
Қанша іліксе — шөкім сол.
Бір сызықтың бойында
Бармақпен ортан қолыңды
Созсаң өлшей қоюға —
Қарыс деген сол екен.
Сандарды меңгертуде мақал-мәтелдерді қолдану
Сандарды оқып-үйрену барысында оларды есте сақтауға көмектесетін мақал-мәтелдерді жүйелі пайдалану пайдалы. Бұл тәсіл санның адам өміріндегі мәнін танытып қана қоймай, мақал-мәтелдердің тәрбиелік қырын да ұғындыруға мүмкіндік береді.
1–5 сандарына қатысты мақалдар
- Мал — бір жұттық, батыр — бір оқтық, жер — мәңгілік.
- Бір жылы сөз — бір күнге азық.
- Бір қарлығаш келгенмен жаз болмайды, бір сауысқан келгенмен қыс болмайды.
- Екі жақсы қас болмас; екі жаман дос болмас.
- Ерке бала — екі жылар.
- Жерді екі рет жыртқан, өнімді екі есе көп алады.
- Досыңды үш күн сынама, үш жыл сына.
- Жұмысқа үш жылда үйренеді, жалқаулыққа үш күнде үйренеді.
- Ат баспаймын деген жерін үш басады.
- Төрт кісіге шай құйғанша, төртпен бірге қос айда.
- Төрт аяқты жылқы да сүрінеді.
- Төрт аяғы тең жорға сүдігерде саспайды.
- Біреуге бес күн алдын келеді, біреуге бес күн кейін келеді.
- Бес саусақ бірдей емес.
- Бес бармақ жиналса, жұдырық болады.
6–15 және 30–40 сандарына қатысты мақалдар
- Алты жыл аш болсаң да, атаңнан салтың ұмытпа.
- Ағайынды алты болсаң, адам тимес.
- Алты аға бірігіп әке болмас.
- Жеті жұрттың тілін біл, жеті түрлі білім біл.
- Жеті атасын білмеген — жетімдіктің белгісі.
- Жақсыны жеті жыл жетелесең, адам болады; жаманды жеті жыл жетелесең, надан болады.
- Дос егіз болса, дұшпан сегіз.
- Жаманның аяғы сегіз: бірі шалмаса, бірі шалады.
- Санақ санамай сегіз деме; сынап-сынапай дос деме.
- Тойған жерге тоғыз кел.
- Тоғыз әйелдің толғағы бір келеді.
- Тоғыз тоңқылдақ, бір шіңкілдек.
- Он саусақтың саны бірдей болғанымен, тұрқы бірдей емес.
- Он рет айтқанынан бір рет көрсеткен артық.
- Он бала бір әкеге жүк болмайды, бір әке он балаға жүк болады.
- Су кезегінен қалған — он екі ай аш қалады.
- Он екіде бір гүлі ашылмаған.
- Шындық он екі қабат шынжырды үзеді.
- Болар бала он бесінде «баспын» дейді, болмас бала жиырма бесте «жаспын» дейді.
- Ұл он беске келгенше — қолыңдағы қобызың; он бестен асқан соң тіл алмаса — доңызың.
- Он бесте — отау иесі.
- Отыз тістен шыққан сөз, отыз рулы елге тарайды.
- Отыз күн оразаның бір күн айтты бар; әр қылған жақсылықтың бір қайтуы бар.
- Отыз ұлың болғанша, бір жаман шалың болсын.
- Жақсы кісі қырық жасында толады, жаман кісі қырық жасында солады.
- Жақсы әке жаман балаға қырық жыл азық.
Санға балама сөздер және салыстыру құрылымдары
Кейбір сандардың қолданыстағы баламасы болып келетін сөздерді үйрету үшін мақал-мәтелдерді мақсатты түрде таңдауға болады. Сонымен бірге салыстыру мәніндегі сандар кездесетін нақылдарды айтқызып, мағынасын талдау пайдалы.
Балама мағына
Жалғыз ағаш орман емес, жалғыз кірпіш қорған емес.
Қайыр қылсаң, бүтін қыл.
Құтты қонақ келсе, қой егіз табады.
Табақты үйдің тауығы — қос жұмыртқа табады.
Салыстыруға құрылған мақалдар
- Бір және екі: Оқымаған бір бала, оқыса — екі бала.
- Бір және үш: Бір күндік жолға шықсаң, үш күндік жолға азық ал.
- Бір және жеті: Бір түлкі жеті бөріні алдайды.
- Бір және он: Бір тал кессең, он тал ек.
- Бір және қырық: Бір күн тұзың татқанға — қырық күн сәлем.
- Бір және жүз: Бір жақсы дос — жүз туыстан артық.
- Бір және мың: Бір кісі қазған құдықтан мың кісі су ішеді.
Сабақтан тыс қолдану: топтық ойын үлгісі
Бұл әдістерді тек сабақ үстінде ғана емес, сонымен қатар сыныпаралық жарыстарда және сабақтан тыс іс-шараларды ұйымдастыруда да кеңінен қолдануға болады.
«Сан сөйлейді» математикалық ойыны
- Сынып оқушыларын 3–4 топқа бөліңіз.
- Әр топтың басшысы үстел үстінде жатқан, төменгі бетінде саны жасырылған шаршы қағазды кезекпен алады.
- Мысалы, қағазда 3 саны тұр делік. Топ мүшелері берілген уақыт ішінде 3 санына қатысты мақал-мәтелдерді айтып, мағынасын түсіндіреді.
- Айтылған мақал-мәтел саны көп болған сайын ұпай да артады.
-
Егер қағазда 1–10 аралығындағы сандар қатар жазылса, айтылатын мақалда сол сандардың қатар келуі шарт.
Мысал: «Бір адамның жаққан оты — он адамды жылытады.»
- Егер топ жауап бере алмаса, қарсы топ ұпай алуға мүмкіндік алады.
Мұндай шараларға ата-аналарды және басқа сынып оқушыларын шақырып, қатыстыруға болады. Бұл оқушылардың ынтасын көтеріп, жүргізілетін жұмыстың тиімділігін арттырады.