Сүйектің ішкі құрылысы

8-сынып биология: оқу бағдарламасына шолу

Бұл бағдарлама 8-сыныпқа арналған. Жалпы көлемі — 68 сағат, аптасына 2 сағат. Мақсаты — адам организмінің құрылысы мен қызметін жүйелі түрде түсіндіру, денсаулықты сақтаудың ғылыми негіздерін қалыптастыру және салауатты өмір салты мәдениетін дамыту.

Негізгі бағыт

Адам — биоәлеуметтік тіршілік иесі

Тірек ұғымдар

Ұлпа, мүшелер жүйесі, реттелу, гигиена

Практика

Зертханалық және практикалық жұмыстар арқылы дағды қалыптастыру

Кіріспе (1 сағат)

Адам туралы ғылымдар: анатомия, физиология, гигиена.
Адам организмін зерттеудегі ғалымдардың үлесі және денсаулықты сақтаудағы білімнің рөлі.
Салауатты өмір салты туралы түсінік. Адамның биоәлеуметтік табиғаты.

I бөлім. Адам биологиялық түр ретінде

Адам организміне жалпы шолу — 8 сағат.

Фокус

Жасуша → ұлпа → мүшелер жүйесі

Негізгі тақырыптар

Ішкі мүшелердің топографиясы.
Жасуша құрылысы: ядро, цитоплазма, хромосомалар, гендер.
Жасуша органоидтері: мембрана, эндоплазмалық тор, рибосомалар, митохондрия, лизосома, жасуша орталығы.
Жасушаның химиялық құрамы: су, минералды тұздар; органикалық заттар — нәруыз, май, көмірсу, нуклеин қышқылдары.
Жасушаның тіршілік әрекеті: биосинтез, биологиялық тотығу, энергия алмасу.
Жасушалардың бөлінуі, өсуі, дамуы, мамандануы; тітіркенгіштік және қозғыштық.
Адамның негізгі ұлпалары: эпителий, дәнекер, бұлшық ет, жүйке.

Зертханалық жұмыс №1

Тақырыбы: Ұлпалардың құрылысы.

Эпителий, дәнекер, бұлшық ет және жүйке ұлпаларын микроскоппен қарау.
Балама нұсқа: «Ұлпалардың құрылысы» электрондық материалын талдау.

II бөлім. Мүшелер жүйесі қызметінің үйлесімділігі

Мүшелер жүйесі қызметінің гуморальдық реттелуі — 3 сағат.

Эндокриндік жүйе

Ішкі, сыртқы және аралас секреция бездері.
Гормондардың қасиеттері және реттеудегі маңызы.
Бүйрек үсті безі гормондары: адреналин, норадреналин.
Гипофиз және өсу гормоны: ергежейлілік пен алыптық құбылыстары.

Қалқанша без

Қалқанша без гормондарының қызметі.
Қызметі бұзылғандағы аурулар: кретинизм, шырыштық ісік, Базедов ауруы және т.б.
Қазақстанда алдын алу шаралары (йод тапшылығының профилактикасы).

Ұйқы безі және қандағы глюкоза

Инсулиннің қандағы глюкозаны реттеудегі рөлі.
Қантты диабет.
Жыныстық жетілуді реттеудегі гормондардың әсері: бүйрек үсті, гипофиз, қалқанша без және жыныс бездері.

Көрсетілім

Йод жетіспейтін аймақта тұратын, қалқанша безі ұлғайған адамдардың суреттерін көрсету (Рубенс еңбектері бойынша иллюстрациялар).

III бөлім. Жүйке жүйесі (5 сағат)

13–17-тақырыптар мазмұны

Жүйке жүйесінің маңызы, құрылысы және қызметі.
Нейрон құрылысы: дене, дендрит, аксон, рецептор, синапс.
Қозу және тежелу. Рефлекс және рефлекстік доға.
ОЖЖ және ШЖЖ: жұлын, ми, 12 жұп жүйке.
Ми бөлімдері: сопақша ми, көпір, мишық, ортанғы және аралық ми, үлкен ми сыңарлары.
Ми қыртысы аймақтары: қимыл-қозғалыс, тері-бұлшық ет, көру, есту, иіс сезу, дәм сезу; маңдай бөлігінің рөлі; сөз сөйлеу орталықтары.
Вегетативті жүйке жүйесі: симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдер.

Зертханалық жұмыстар

№2: Тізе рефлексін зерттеу.
№3: Көзді жыпылықтату рефлексінің түзілуі және тежелуі.
№4: Терінің штрихті тітіркенуі (ақ және қызыл жолақтардың пайда болуы арқылы симпатикалық/парасимпатикалық әсерді бақылау).

Көрсетілімдер

Сопақша ми рефлекстері: көзді жыпылықтату, жұтыну.
Мишық қызметі: қимылды үйлестіру (саусақ-мұрын сынамасы), тепе-теңдік.

IV бөлім. Сезім мүшелері — анализаторлар (4 сағат)

Жалпы ұғымдар

Анализаторлар туралы түсінік, қасиеттері және маңызы.
Анализаторлардың өзара байланысы мен әрекеттесуі.

Көру

Көздің құрылысы мен қызметі, көру орталығы.
Сығырлық және қырақтылық, алдын алу.
Көру гигиенасы және алғашқы көмек.
Зертханалық жұмыс №5: көру жітілігін анықтау; нұрлы қабық пен көзбұршақ қызметі; соқыр дақты табу.

Есту және тепе-теңдік

Құлақтың сыртқы, ортаңғы, ішкі бөлімдері; есту орталықтары.
Есту гигиенасы, аурулардың алдын алу.
Зертханалық жұмыс №6: құлақтың есту мүмкіндігін анықтау.
Вестибулярлық аппарат; сипап сезу, иіс сезу, дәм сезу анализаторлары; бұлшық ет сезімінің рөлі.

Көрсетілім

Белгісіз заттардың иісін анықтау тәсілдерін көрсету.

V бөлім. Тірек-қимыл жүйесі (6 сағат)

Негізгі мазмұн

Сүйек, бұлшық ет, сіңір — тірек-қимыл жүйесінің құрамдас бөліктері; маңызы.
Сүйектердің байланысуы, буын құрылысы; динамикалық және статикалық жұмыс кезіндегі бұлшық ет қажуы.
Сүйектің құрамы, пішіндері, қызметі; түтікті сүйектердің өсуі; қызыл және сары сүйек кемігі; қан түзілудегі рөлі.
Қаңқа бөлімдері: бассүйек, тұлға, иық/жамбас белдеуі, қол-аяқ; омыртқа жотасы; адам қаңқасының ерекшеліктері.
Алғашқы көмек: сіңір созылуы, буын шығуы, сүйек сынуы; шендеуіш (шина) салу.
Бұлшық ет типтері, негізгі топтары; қозғалыстың реттелуі.
Дене сымбатының бұзылыстары мен жалпақтабандылықтың алдын алу; гиподинамияның салдары; жаттығудың әсері.

Зертханалық жұмыстар (№7–№9)

№7: кальцийсіздендірілген және күйдірілген сүйектің қасиеттерін зерттеу.
№8: омыртқа жотасының иілгіштігін; бұлшық еттер мен сүйектердің орналасуын анықтау.
№9: антропометриялық әдіспен организмнің өсуі мен даму деңгейін бағалау.

Көрсетілімдер

Иық белдеуі сүйектерінің рөлін қозғалыс арқылы өзіндік бақылау.
Дене бітімінің дұрыстығын және жалпақтабандылықты анықтау тәсілдері.
Модельдік тәжірибе: қағазды түтік етіп орау арқылы беріктікті салыстыру.

VI бөлім. Организмнің ішкі ортасы (7 сағат)

Қан, ұлпа сұйықтығы, лимфа

Ішкі ортаның құрам бөліктері, айналымы және байланысы.
Қан құрамы: плазма және формалы элементтер (эритроцит, тромбоцит, лейкоцит).
Зертханалық жұмыс №10: адам қанының микроскопиялық құрылысы.

Қан жасушаларының қызметі

Қанның ұюы және тромбоциттердің рөлі.
Эритроциттердің газ тасымалдауы; гемоглобин; артериялық және веналық қан.
Лейкоциттер: құрылымы мен қызметі; И. И. Мечников және фагоцитоз; қабыну.

Иммунитет және алдын алу

Иммундық жүйе мүшелері: қызыл сүйек майы, тимус, лимфа түйіндері.
Антиген–антидене, иммундық реакция.
Жұқпалы аурулар: микробтар мен вирустар; вакциналар және емдік сарысулар.
Енжар/белсенді, табиғи/жасанды иммунитет. ЖИТС-тің алдын алу.
Қан топтары және қан құю.

VII бөлім. Жүрек-қан тамырлары жүйесі (5 сағат)

Құрылым және айналым

Жүрек құрылысы: жүрекшелер, қарыншалар, қақпақшалар; жүрек жұмысының кезеңдері.
Қан тамырлары: артерия, капилляр, вена; веналық қақпақшалар.
Қанайналымның үлкен және кіші шеңбері; лимфаайналымы.
Артериялық қысым, пульс, қанның қайта таралуы; миокард инфаркты.

Көрсетілім

Сфигмоманометр және фонендоскоп арқылы қысымды өлшеу; бұрауыш (жгут) қолдану тәсілдері.

Реттелу, бақылау және алғашқы көмек

№11 зертханалық жұмыс: саусақты қатты қысып байлау кезінде веналық қақпақшалардың жабылуын бақылау.
№12 зертханалық жұмыс: кәрі жілік артериясынан пульсті өлшеу; жүктемеге дейін және кейін (20 рет отырып-тұру) салыстыру.
Жүрек жұмысының автоматизмі; ОЖЖ қатысуымен рефлекстік реттелу.
Гуморальдық реттелу; шамадан тыс бұлшық ет жүктемесінің әсері; жүректі жаттықтырудың маңызы.
Қан кетуде алғашқы көмек: капиллярлық, веналық, артериялық; жгут қолдану; мұрыннан қан кеткенде көмек.

VIII бөлім. Тыныс алу (3 сағат)

Тыныс алу жүйесі

Тыныс алудың маңызы.
Ауа өткізетін жолдар: мұрын, аңқа, жұтқыншақ, көмей, кеңірдек, негізгі бронхылар.
Өкпенің құрылысы мен қызметі; өкпеде және ұлпада газ алмасу.

Реттелу және қауіпсіздік

Тыныс алу қозғалыстары және реттелуі; тыныс алу орталығы.
Қорғаныш рефлекстері: жөтелу, түшкіру.
Өкпенің тіршілік сыйымдылығы.
Тыныс алу мүшелері зақымданғанда алғашқы көмек.
Практикалық жұмыс: тыныс алу тоқтағанда алғашқы көмек (жасанды тыныс алдыру).

Аурулар және гигиена

Тұмау, өкпе туберкулезі (Кох таяқшасы), өкпе обыры.
Тыныс алу гигиенасы.
Көрсетілім: тыныс алу/шығару кезіндегі кеуде шеңберін өлшеп салыстыру.

IX бөлім. Ас қорыту (6 сағат)

Тамақтану және ас қорыту

Тамақтанудың маңызы; қоректік заттар: нәруыз, май, көмірсу, витаминдер, су, минералды тұздар.
Тағам — денсаулыққа әсер ететін маңызды экологиялық фактор; өнімдердің экологиялық тазалығы.
Ас қорыту жүйесі: ауыз қуысы, жұтқыншақ, өңеш, асқазан, ішек; бездер — сілекей, асқазан бездері, ұйқы безі, бауыр, ішек бездері.
Ауыз қуысындағы қорытылу: тіс құрылысы, сүт тістердің тұрақты тістермен алмасуы, тіс күтімі; сілекейдің рөлі; жұту; бадамша бездерінің қызметі.
Асқазанда және ұлтабарда қорытылу: асқазан сөлінің ферменттері, ұйқы безі сөлі, өт.
Ішекте қорытылу және сіңірілу; ішек бүрлері; тоқ ішектің рөлі; реттелу.

Зертханалық жұмыстар және қауіпсіздік

№13: қайнатылған крахмалға сілекейдің әсері.
Көрсетілім: бассүйекке байланысқан жақ сүйектері.
Көрсетілім: асқазан сөлінің нәруыздарға әсерін тәжірибе арқылы көрсету.
Жұқпалы аурулар: дизентерия, тырысқақ, іш сүзек және т.б.; алдын алу.
Паразиттік құрттардан сақтану; тағамнан улану кезінде алғашқы көмек.

X бөлім. Зат алмасу және энергия айналымы (3 сағат)

Энергия және рацион

Қоректік заттардың организм құрылымын қалпына келтіру, өсу және энергия жинақтаудағы маңызы.
№14 зертханалық жұмыс: пульс жиілігі арқылы энергия шығынын шамамен бағалау; тамақтану мөлшерін анықтау; рацион құрастыру.
Негізгі және жалпы алмасу; қоректік заттардың энергия сыйымдылығы.

Витаминдер

Витаминдердің маңызы; майда және суда еритін витаминдер.
Авитаминоздар: ақшам соқыр, бери-бери, қырқұлақ, мешел.
Гиповитаминоз және гипервитаминоз.
Тағамдағы витаминдерді сақтау жолдары.

Көрсетілім

Витаминдік препараттар үлгілерін таныстыру.

XI бөлім. Зәр шығару (2 сағат)

Бүйрек және зәр түзілу

Зәр шығарудың маңызы; мүшелері: бүйрек, несепағар, қуық, зәр шығару өзегі.
Бүйрек құрылысы; нефрон; зәр түзілу.
Ішкі ортаның тұрақтылығын сақтаудағы бүйректің рөлі; реттелуі.

Көрсетілім

Сүтқоректінің бүйрегінің құрылысы (ылғал препарат). Табиғи су көздеріндегі органикалық заттарды йодты түссіздендіру арқылы анықтау.

Алдын алу және тәжірибе

Бүйрек ауруларының алдын алу: өрлеме және төмендейтін инфекциялар, негізгі себептер.
Спиртті ішімдіктің зияны; су мен минералды заттардың маңызы; су ішу режимі.
№15 зертханалық жұмыс: еріген қар суының мөлдірлігін бағалау арқылы ластану деңгейін анықтау.

XII бөлім. Тері және жылу реттелу (2 сағат)

Терінің құрылысы

Терінің тосқауылдық рөлі.
Эпидермис, дерма, майлы шел қабаты және қызметтері.
Тері туындылары: шаш, тырнақ; тері типтері; күтім.

Зертханалық жұмыс №16

Алақан мен қолдың сыртқы бетін лупамен қарау.
Терморецепторларды (суық/жылы) және жанасу рецепторларын табу.
Майлық қағаз арқылы бет терісінің майлылығын әр аймақта анықтау.

Көрсетілім

Электр үтігі мысалында жылу реттелу қағидаларын түсіндіру (көрсеткіш пен бақылау лампасы арқылы).

Аурулар және алғашқы көмек

Тері аурулары, паразиттік саңырауқұлақтар, қышыма және т.б.
Жылу реттелудегі терінің рөлі; шынығу.
Жылу өту, күн өту, үсу, күю кезінде алғашқы көмек.
Тері мен киім гигиенасы.

XIII бөлім. Организмнің жеке дамуы (4 сағат)

Көбею және даму

Көбеюдің маңызы; көбею мүшелерінің құрылысы мен қызметі.
Жыныс хромосомалары.
Аналық жүйе: жұмыртқа жасушасының дамуы. Аталық жүйе: сперматогенез.
Ұрықтану, жүктілік, жатырішілік даму, босану, туғаннан кейінгі жетілу.
Өсу және даму динамикасы; адам өмірінің кезеңдері; биологиялық және күнтізбелік жас.

Әлеуметтік жауапкершілік және қауіптер

Бозбалалар мен бойжеткен қыздардың жыныстық жетілуі: биологиялық және әлеуметтік жетілу.
Отбасын құруды жоспарлау; ана мен баланы қорғау.
Тұқым қуалайтын және туа біткен аурулар.
Жыныстық жолмен берілетін аурулар: ЖИТС, мерез, гонорея.
Темекі, алкоголь және есірткінің зияны.

XIV бөлім. Мінез-құлық және психика (7 сағат)

Мінез-құлық формалары

Туа біткен: шартсыз рефлекстер, инстинктер.
Жүре пайда болған: шартты рефлекстер, динамикалық стереотип, ақылды іс-әрекет.
Ми қызметінің заңдылықтары; шартсыз және шартты тежелу.
Ұйқының маңызы, түс көру.

Көрсетілім

Адамның шартсыз рефлекстерін көрсету.
Сөзбен бекіту арқылы шартты рефлекс қалыптастыру.
Тест арқылы байқағыштық, зейін, есте сақтау, ойлау консерватизмін бағалау.

Жоғары жүйке әрекеті және таным

Сөз, сана, еңбек әрекеті.
Адамның қоршаған ортаға тәуелділігін жеңуі және оның салыстырмалылығы.
Танымдық әрекеттер: түйсіну, қабылдау, есте сақтау, елестету, ойлау.
Еңбек пен мәдениет — адамзаттың негізгі жетістіктері.

Ерік, сезім, зейін және тұлға

Жігерлік процестер және еріктің сапалары.
Сезімдердің түрлері: реакциялар, көңіл күй, қарым-қатынас; олардың дамуы мен ауысуы.
Зейін: еріксіз және ерікті; ауытқу, ұмытшақтық, жинақылық; алмасу.
Жұмысқа қабілеттілік кезеңдері; күн тәртібі.
Тұлғаның қалыптасуы: қажырлылық, мінез, қызығушылық, икемділік; мамандық таңдау.
Адам және оның биосферадағы орны; әлеуметтік-табиғи экожүйе, агросфера.

Экологиялық ойлау

Адамның іс-әрекеті — аса маңызды экологиялық фактор. Қоршаған ортаны қорғау — Жер бетіндегі тіршілікті сақтап қалудың басты шарттарының бірі.

67–68 сағат

Қорытынды сабақтар: оқу материалын жүйелеу, қайталау және бағалау.

Қысқаша қорытынды

Бағдарлама адам ағзасын жасушалық деңгейден бастап мүшелер жүйелеріне дейін кешенді қарастырады. Зертханалық жұмыстар мен көрсетілімдер оқушылардың бақылау, өлшеу, салыстыру және қорытынды жасау дағдыларын дамытып, денсаулық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.