Біржан сал өмірбаяны
Ән бұлбұлы — Біржан сал
Біржан сал — қазақтың әншілік, ақындық және сазгерлік дәстүрін бір арнаға тоғыстырған ірі тұлға. Оның өмірі мен шығармашылығы — халық жадында сақталған рухани қазына.
Мақсаты
Қазақ халқының әйгілі ақын-әншісі Біржан салдың өмірі мен мұрасын таныстыру, ұрпақ санасына жеткізу және жерлес композитордың әндерін құрметтеуге үндеу.
Көрнекілік
Интерактивті тақта арқылы «Жерлес композитор — Біржан аға» тақырыбында өмірі мен шығармашылығына қатысты фотосуреттер мен деректер.
Қарастырылатын бөлімдер
- 1 Біржан салдың өмірбаяны
- 2 Шығармашылығы
- 3 Абаймен кездесуі
1) Біржан салдың өмірбаяны
Қожағұлұлы Біржан (1825–1897) — қазақ халқының әйгілі әнші-композиторы, ақын. Деректерде туған жері мен уақыты әрқилы айтылғанымен, кей мәліметтер оны 1825 жылдың наурызында қазіргі Жаңажол маңындағы Бертіс ауылында, зергер Тұрлыбай Қожағұлұлының отбасында дүниеге келген деп көрсетеді. Қайтыс болған, мәңгі тыныстаған жері — Ақмола облысы аумағындағы Қожағұл бүркеуі аталатын өңір.
Шыққан тегі
Орта жүз Ақсары Керей, оның ішінде Көшебе руы. Үлкен атасы Қожағұл Бертісұлы 1826 жылы отаршыл қысымға байланысты Көкшетау–Ақмола өңіріне қоныс аударуға мәжбүр болған.
Балалық шағы
Атасы бауырына басып, еркелетіп өсіреді. Дәулетті ортада еркін жетілген Біржан домбыраға, әнге, өлеңге ерте ден қойған.
Бозбала кезінде-ақ той-думанның сәніне айналып, өнерпаздар ортасына еріп жүреді. Шөже, Салғара, Толыбай, Орынбай, Нүркей, Сегізсері, Арыстан секілді тұлғалар — оның өнерге сусындауына ықпал еткен ұстаздары ретінде аталады.
Біржан Қызылжардағы екі жылдық орыс-қазақ мектебін аяқтап, кейін медреседе білім алады. Дәл осы медресе кезеңі оның өнер жолына түбегейлі бет бұруына негіз болады. Мұнда ұстаздық еткен Имағамбет Ырғызбекұлы мен Көрпеш Бахрамұлы сияқты өнерлі жандар Біржанға діни біліммен қатар ән-күйді, ақындық-жыршылықты, қолөнерді, атбегілікті, аңшылық-саятшылықты үйреткені айтылады. Тіпті тоғызқұмалақ, дойбы секілді ойындарға дейін меңгеруге мән берілген.
Білімі мен тілдері
Қызылжар медресесінде араб, парсы, шағатай тілдерін меңгеріп, өз ортасының сауатты азаматына айналған.
Өмірінде төрт рет некелі болып, он бір ұл сүйгені жөнінде дерек бар. Бірінші әйелі Балқаштан — Ақыл, Алтынбек, Әділбек, Мақұлбек; екінші әйелі Ләйләдан — Ахметжан, Ахметбек; үшінші әйелі Айтбайдан — Ахметқали, Айтжан, Айтмұхаммед; төртінші әйелі Әпіштен — Теміртас, Қалкен туған. Әлеуметтік ауыртпалықтар, қуғын-сүргін, соғыс салдары тәрізді қиын кезеңдерден кейін ұрпақ Теміртас арқылы жалғасқан делінеді: Теміртастан Мұхаммедқали туған.
Тұрмыс таршылығын көп көрмей өскен ерке, өнерге жақын Біржан «сал-сері» дәстүрін биікке көтерді. Оның даңқы Көкшетау өңірімен шектелмей, бүкіл Сарыарқаға тарады. Кейінгі буында Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ секілді әнші-ақындар осы арнаның жалғастырушысы саналады.
2) Шығармашылығы
Біржан әндері көбіне нақты бір жағдайға, көңілде қалған түйінді ойға, жиын-мәжілістегі әсерге байланысты туады. Ол сөз бен сазды қатар өріп, өлеңнің көркем өрнегін қуатты әуенмен ұштастыра білді. Осы тұрғыдан Біржан — қазақ даласындағы тоғысқан өнердің айрықша үлгісі: ақындық, әншілік, сазгерлік бір тұлғаның бойында табысады.
Өлең мен әннің бірлігі
Біржан ақын ретінде ойды дәл, өрнекті жеткізіп, соған сай әуенді биік деңгейде сомдаған. Оның поэзиясындағы бейнелі тіркестер мен әуеннің кең тынысы тыңдаушыға ерекше әсер етеді.
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Адамға зияны жоқ жүрген жанмын.
Қасыңа мені сендер неге алмайсың,
Өзім сүңқар, өзім сал, кімге зармын.Жасым бар жиырмада жасырмаймын,
Басымнан дұшпан сөзін асырмаймын.
Басымнан дұшпан сөзі асып кетсе,
Сен түгіл, патшаға да бас ұрмаймын.
Осы жолдардан-ақ оның өз өнеріне деген сенімі, мінезінің қайсарлығы және ақындық қуаты көрінеді. Біржан дауысының кеңдігі мен орындаушылық мәнері туралы «даусын қоңыр қаздай созады» деген сипаттаулар да оның дара болмысын айқындай түседі.
3) Абаймен кездесуі
Бұл бөлімде Біржан салдың Абаймен кездесуі туралы деректер қарастырылады. Кездесудің уақыты мен мазмұны жайлы нақты мәліметтерді дереккөздермен толықтыру қажет: әр нұсқаны салыстырып, өмірбаяндық деректермен және шығармашылық ықпалмен байланысын айқындаған дұрыс.