Қазақша рефераттар

Қар көлдері

Қызылорда облысы, Арал ауданы, Қызылжар елді мекені, №81 орта мектебі

География пәнінің мұғалімі: Акбергенова Салтанат Асылбаевна

Тақырып Көлдер мен бөгендер

Үй жұмысын тексеру: лездік сұрақтар

Төмендегі сұрақтар Қазақстанның географиялық-әлеуметтік деректерін қайталауға арналған.

  1. 1-сұрақ

    Қазақстанның жер көлемі қанша?

  2. 2-сұрақ

    Қазақстан егемендігін қашан алды?

  3. 3-сұрақ

    Қазақстанда қанша ұлт өкілдері бар?

  4. 4-сұрақ

    Қазақстан қай сағаттық белдеуде орналасқан?

  5. 5-сұрақ

    1 шаршы километрге орта есеппен қанша адамнан келеді?

  6. 6-сұрақ

    Дүниежүзі бойынша жер көлемінен Қазақстан нешінші орында?

  7. 7-сұрақ

    Қазақстан шекарасының ұзындығы қанша км?

  8. 8-сұрақ

    Қазақстанның шығысында қай елмен шектеседі?

  9. 9-сұрақ

    Сарыарқа қандай атаумен де белгілі?

  10. 10-сұрақ

    Қазақстанның ең аласа жері қайсы?

Мазмұны

1) Көлдер және бөгендер

Көлдердің таралуы, негізгі көрсеткіштері және көл қазаншұңқырларының пайда болуына қарай жіктелуі.

2) Жалпы шолу

  • Тектоникалық көлдер
  • Реликті (қалдық) көлдер
  • Мұздық көлдер
  • Қар көлдері
  • Суффозиялық (борпылдақ жыныстардың шөгуі нәтижесінде) көлдер
  • Ескі арна көлдері

Қазақстандағы көлдер

Жалпы саны

48 000+

Қазақстан аумағында 48 мыңнан астам көл бар.

Ірі көлдер

22

Ауданы 100 км²-ден асатын көлдер саны — 22.

Көлдердің басым бөлігі

94%

Көлдердің 94%-ы — ауданы 1 км²-ден кіші шағын көлдер.

Таралу ерекшеліктері

Зоналар бойынша

  • Шөл және шөлейт зонасында шамамен 20 000 көл бар.
  • Шөл зонасындағы 142 көлдің көпшілігі — тұзды.
  • Орманды дала және дала зонасында 25 287 көл бар; оның ішінде ауданы 1 км²-ден асатын 740 көл кездеседі.

Судың құрамы мен жасы

  • Көлдердің жасы әртүрлі.
  • Тұщы көлдер тұзды көлдерден шамамен 6 есе көп.
  • Көлдер қазаншұңқырларының пайда болуына қарай бірнеше типке бөлінеді.

Көлдердің негізгі типтері

Тектоникалық көлдер

Тектоникалық көлдер жер қыртысындағы төмен түскен ойыстар мен жарықтарда қазаншұңқырлардың суға толуы нәтижесінде қалыптасады.

Таралуы мен мысалдары

Оңтүстік-шығыс тауларында және Сарыарқада жиі кездеседі: Зайсан, Марқакөл, Қарасор, Теңіз–Қорғалжын тобы.

Реликті (қалдық) көлдер

Реликті көлдер — ерте геологиялық кезеңдерде қалыптасқан жазықтарға, әсіресе Каспий маңы ойпатына, Торғай қолатына және Балқаш–Алакөл ойысына тән.

Негізгі мысалдар

Қазақстанның басты қалдық көлдері — Каспий мен Арал теңіздері. Олар жер қыртысының майысқан бөлігінде қалыптасқан тектоникалық ойыстармен байланысты.

Ескі арна көлдері

Ескі арна көлдері өзендердің ирелеңдеп ағуы нәтижесінде негізгі арнадан бөлініп қалған су айдындары. Әдетте өзен жайылмаларында орналасады.

Мұздық көлдер

Мұздық көлдер биік тауларда, ежелгі мұз басқан аудандарда қалыптасады. Олардың ішінде мореналық көлдер жиі кездеседі.

Мысалдар

Іле Алатауындағы Үлкен Алматы көлі, Жоңғар Алатауындағы Жасылкөл және өзге мұздық көлдер.

Қар көлдері

Қар көлдері биік тауларда қар сызығына жақын аймақта аяздық үгілу нәтижесінде пайда болған шұңғымаларда таралады. Қар ойыстары көбіне дөңгелек пішінді; суға толғанда қар көлдері қалыптасады.

Мұндай көлдер өте көп, бірақ көлемі әдетте шағын.

Суффозиялық көлдер

Суффозиялық көлдер борпылдақ жыныстардың шөгуі салдарынан пайда болады. Оларды кейде «дала табақшалары» деп те атайды: түбі тегіс ойыстар суға толып, шағын көлдерге айналады.

Таралуы

Қазақстанның солтүстігінде, Батыс Сібір жазығында мұндай көлдер өте көп.

Бөгендер

Жалпы саны

3 000-ға жуық

Қазақстанда шамамен 3 мың бөген бар.

Тоған

Кіші көлемді бөген

Егер бөгет арқылы көлемі шағын ойыс қоршалса, ол тоған деп аталады.

Негізгі мақсат

Ағынды реттеу

Бөгендер өзен арналарын бөгеу арқылы жер беті ағындарын реттеу және халықтың қажеттілігін өтеу үшін жасалады.

Негізгі ұғым

Бөгеннің су айдыны акватория деп аталады.

Көлеміне қарай жіктелуі

Кіші

50 км²-ге дейін

Орта

250 км²-ге дейін

Ірі

1000 км²-ге дейін

Аса ірі

1000 км²-ден жоғары

Жаңа сабақты бекіту: «Иә / Жоқ»

  • 1) Қазақстанда 48 000-нан астам көл бар.

    Жауабы: Иә

  • 2) Көлдердің жасы әртүрлі.

    Жауабы: Иә

  • 3) Көлдердің су деңгейі кірісі мен шығысының арақатынасына байланысты.

    Жауабы: Иә

  • 4) Мұздық көлдер жазық жерлерде кездеседі.

    Жауабы: Жоқ — олар биік тауларда кездеседі.

  • 5) Көлдер орналасуына қарай бірнеше типке бөлінеді.

    Жауабы: Жоқ — көлдер қазаншұңқырларының пайда болуына қарай жіктеледі.

  • 6) Қазақстанда бөгендер саны (тоғандарды қоса есептегенде) 3 000.

    Жауабы: Жоқ — дұрыс мәлімет ретінде 4 000 көрсетілген.

  • 7) Бөгендер көлеміне қарай 5 типке бөлінеді.

    Жауабы: Жоқ — 4 тип.

  • 8) Ең ірі су қоймасының саны 3.

    Жауабы: Жоқ — 2.

  • 9) Сырдария өзеніндегі су қоймасы — Бөген.

    Жауабы: Жоқ — Сырдариядағы су қоймасы: Шардара.

  • 10) «Акватория» деп судың тереңдігін айтады.

    Жауабы: Жоқ — акватория су айдынын білдіреді.

Ескерту: Берілген мәтінде «Толық нұсқасын жүктеу» деген жол бар, алайда жүктеу сілтемесі көрсетілмеген.