Қазақша рефераттар

Қоректік зат және тіршілік

Биология, 6-сынып · Сабақ 34

§ 36. Көпжасушалы жануарлардың құрылысы мен тіршілігі

Бұл сабақта омыртқасыз жануарлардың асқорыту жүйесінің құрылысы мен астың қорытылуы қарастырылады. Сондай-ақ қоректік заттардың түрлері, олардың жасушадағы мөлшері және тіршіліктегі маңызы түсіндіріледі.

Сабақтың мақсаты

  • Омыртқасыз жануарлардың асқорыту жүйесі және астың қорытылуы туралы білім қалыптастыру.
  • Қоректік заттардың түрлері мен жасушадағы мөлшері туралы мәлімет беру.
  • Оқушының пәнге қызығушылығын арттыру және тұлғалық жағымды өзгерістерге ықпал ету.

Сабақтың әдісі

Түсіндірмелі.

Сабақтың типі

Құрастырылған.

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, оқу мақсаттарын қысқаша нақтылау.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Алдыңғы тақырып бойынша негізгі ұғымдарды қайталау және жүйелеу үшін төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер:

Ұлпалар туралы

  • Ұлпа деген не?
  • Жануарлар ағзасындағы ұлпалардың топтарын атаңдар.
  • Эпителий ұлпаларының түрлері қандай? Негізгі қызметін түсіндіріңдер.

Жасушалар мен жүйелер байланысы

  • Дәнекер және бұлшықет ұлпаларының түрлері мен қызметін баяндаңдар.
  • Жүйке ұлпасын түзетін жасушалардың құрылысы мен қызметін қысқаша сипаттап, олардың өзара тәуелділігін түсіндіріңдер.
  • «Жасуша – ұлпа – мүше – мүшелер жүйесі» тізбегінің біртұтастығын дәлелдеңдер.

III. Жаңа материалды түсіндіру

Сабақ жоспары

  1. 1Қоректік заттар және тіршілік.
  2. 2Омыртқасыз жануарлардың асқорыту жүйесі және астың қорытылуы.

1) Қоректік заттар және тіршілік

Жануар ағзасы үздіксіз жұмыс істейді: кейбір жасушалар тозады, бұзылады немесе тіршілігін тоқтатады. Олардың орны жаңа жасушалармен толықтырылып, ағза қалпына келеді. Бұл үдерістердің бәріне құрылыс материалы және энергия қажет.

Ағзаның тіршілігін қамтамасыз ететін негізгі қоректік заттар: нәруыздар, майлар, көмірсулар. Сонымен қатар су мен минералды тұздар да маңызды.

Нәруыз

Мөлшері мен қызметі жағынан ең маңызды органикалық зат. Тірі ағзада нәруыз атқармайтын қызмет дерлік жоқ.

Май

Әдетте жасушада 5–10%-дан аспайды. Құрылыс материалы, энергия қоры және жасушаны сумен қамтамасыз етуде маңызды.

Көмірсу

Жасушада көбіне 1–5%, бауыр мен бұлшықетте көбірек болады. (Глюкоза, сахароза және т.б.) — ағзаның негізгі энергия көзі.

Жануарлар дайын органикалық заттармен (өсімдіктермен, басқа жануарлармен және т.б.) қоректенеді. Алайда қоректегі нәруыз, май және басқа заттар өзгеріссіз күйінде бірден жасушаға «дайын» материал болып қосыла салмайды. Олар ағзада ыдырап, ерітіндіге айналады, ал сол бөлшектерден жануар ағзасы өзіне тән заттарды қайтадан синтездейді.

Органикалық заттардың ыдырауы кезінде үздіксіз энергия бөлінеді. Ол тыныс алуға, қозғалысқа, жаңа заттардың түзілуіне және басқа да тіршілік әрекеттеріне жұмсалады.

2) Омыртқасыз жануарлардың асқорыту жүйесі және астың қорытылуы

Көпжасушалы жануарлардың даму деңгейі мен тіршілік ету ерекшеліктеріне қарай асқорыту жүйесінің құрылысы әртүрлі болады. Асқорыту жүйесінің біртіндеп күрделенуін түсіну үшін бірнеше өкілді салыстырайық.

Гидра

Ең қарапайым құрылымды өкілдердің бірі, су ортасында тіршілік етеді. Денесі екі қабаттан тұрады: эктодерма (сыртқы) және энтодерма (ішкі).

Ақ сұлама (планария)

Қорегін ауыз арқылы жұтады, кейде жұтқыншағын сыртқа шығарып, қорегіне сұғындырады. Асқорыту жүйесі: ауыз, жұтқыншақ, ішек.

Шұбалшаң

Асқорыту жүйесі күрделірек: ауыз → жұтқыншақ → өңеш → жемсау → қарын → ішек. Ас жемсауда жұмсарады, қарында араласады, ішекте қорытылады.

Гидрадағы асқорыту қалай жүреді?

Қармалауыштарында атпа жасушалар орналасады. Олар ұсақ жәндік немесе дернәсіл тигенде атпа жіпшесін лезде шығарып, жемін жансыздандыруға көмектеседі.

Жем ауыз арқылы ішек қуысына түседі. Безді жасушалар сөл бөліп, ас қорыту басталады. Кейін асқорыту-бұлшықет жасушалары қоректі жұтып, қорытуды жасуша ішінде жалғастырады (вакуольдерде).

Қорытылған заттар ағзаның барлық жасушаларына сіңіріледі, ал қорытылмаған қалдықтар ауыз арқылы сыртқа шығарылады.

Бунақденелілердегі мысал: зауза қоңыз

Кеміргіш бунақденелілер жапырақты ауыз мүшелерімен ұсақтайды. Ас өңеш арқылы тісшелі қарынға түсіп, мұнда жақсылап ұсақталып араласады. Кейін ішекте қорытылып, сіңіріледі.

IV. Бекіту

Кез келген ағзаның тіршілік етуі үшін қоректік зат қажет. Сол себепті ағза қоректенеді және оның ішінде ас қорытылады. Астың қорытылуы — арнайы жолдармен жүзеге асатын күрделі құбылыс; бұл тақырыппен жоғары сыныптарда тереңірек танысасыңдар.

Гидра сияқты ішекқуыстыларда ас қорыту екі түрде жүреді: ішек қуысында және жасуша ішінде.

Үй тапсырмасы

  • § 36-ны оқу.
  • 79-суретті салу.