Білім беру сапасының критерийлері
«Егер мұғалім өн бойына өз ісіне және шәкіртіне деген сүйіспеншілікті жинақтаса, ол – нағыз ұстаз». (Л. Толстой)
Болашақ мамандардың құзырлығына қойылатын талаптар
Шығыстың ұлы ойшылы Әбу Насыр әл-Фараби ұстазға қойылатын биік өлшемдерді былай сипаттайды: ұстаз тумысынан айтылғанның бәрін жетік түсінетін, көргені мен естігенін жадында сақтайтын, алғыр да зерек, шешен, өнер-білімге құштар, қанағатшыл, жаны таза әрі әділ, жұртқа жақсылық жасап үлгі көрсететін, қорқу мен жасқануды білмейтін батыл, ержүрек болуы керек.
Осы қасиетті мамандық иесінің ұрпақ тәрбиесіндегі орны айрықша. Демек, білім сапасын көтерудің негізгі тетігі – ұстаз. Ал ұстаздың ықпалы оның теориялық біліміне, кәсіби шеберлігіне және шығармашылық қызметіне тікелей байланысты.
XXI ғасыр мұғаліміне қойылатын негізгі талап
XXI ғасыр – ғылым мен білімнің қарқынды дамыған дәуірі. Сондықтан қазіргі ұстаз шәкіртіне ғылым негіздерінен мәлімет берумен шектелмей, оны әлемдік білім мен ақпарат кеңістігінде, қатаң бәсеке жағдайында өмір сүре алатындай етіп даярлауы тиіс.
- Әлеуметтік-экономикалық және педагогикалық өзгерістерге тез бейімделу
- Жаңаша ойлау жүйесін меңгеру, тұтас дүниетаным қалыптастыру
- Өз пәнінің шеңберінен шығып, тәрбиелік әрі тұлғалық мақсаттарды жүзеге асыру
Қазақстанның бүгіні мен ертеңі жас ұрпақтың еншісінде. Жас ұрпақты жан-жақты, терең білімді, интеллектуалдық деңгейі жоғары етіп қалыптастырудың бірден-бір жолы – оқушыға білімді терең игертудің тиімді әдіс-тәсілдерін іздестіру және шығармашылыққа жетелеу. Бұл жағдайда мұғалімнің терең біліктілігі шешуші мәнге ие.
Қазіргі заман талабына сай ойшыл, ғылыми-әдістемелік біліммен қаруланған, педагогика мен психологияны жетік меңгерген шебер мұғалім қажет. Өйткені білім – адамның сапалық өзгерісін басқаратын үрдіс; ал педагогикалық мамандықта ол кәсіби қабілеттерді дамытуға бағытталады.
Біліктілік ұғымы және оның мәні
Адамды өмір бойы өзгеріп, дамуға қабілетті ашық жүйе ретінде қарастырсақ, белгілі бір сала маманы ретінде оны сипаттау «біліктілік» ұғымына әкеледі.
Біліктілік – білімді меңгеру мен тәжірибеде қолдану деңгейін, құндылық бағдарын бейнелейтін жалпы қабілеттілік.
Көне грек философы Платон танымды, білім алуды «еске түсіру» деп түсіндірген: білім әр адамның бойында бар, ал таным мақсаты – сол білімді ояту. Бұл ұстаным білімді ұстаздан шәкіртке дайын күйде көшіру мүмкін емес екенін көрсетеді: адам өздігімен игермесе, ол шынайы үйрене алмайды.
«Қалай оқытамыз?» сұрағына жауап
Оқушыларға нені үйретуді мемлекеттік стандарттар мен бағдарламалар белгілейді. Ал қалай оқыту керектігі мұғалімнің кәсіби даярлығына байланысты: жоспарлау, нақты мақсат қоя білу, нәтижені болжай алу және оқушы әрекетін ұйымдастыру шеберлігі.
Инновациялық технологиялар
Қазіргі әлемдік оқу үрдісінің өзегінде инновациялық технологиялар тұр. Мұғалім модульдік оқыту, дамыта оқыту, сын тұрғысынан ойлау, деңгейлеп-саралап оқыту секілді тәсілдерді оқушы қабілеті мен қабылдау деңгейіне сай іріктеп қолдануы тиіс.
Білім беру сапасының критерийлері
1) Кәсіби шеберлік
Оқытуды ұйымдастыру, әдіс-тәсілдерді орынды таңдау және нәтижеге жеткізу.
2) Білімділік
Пәндік, ғылыми-әдістемелік білімнің тереңдігі мен жаңалығы.
3) Тәжірибе
Педагогикалық жағдайларды талдау және шешім қабылдау машығы.
4) Бәсекеге қабілеттілік
Өзгеріске бейімделу, үздіксіз даму және кәсіби ұстанымның тұрақтылығы.
5) Білім беру сапалылығы
Оқушы нәтижесінің тұрақты өсімі және оқу үдерісінің тиімділігі.
6) Еңбектің тиімділігі
Уақыт, ресурс және әдістемелік шешімдердің орындылығы.
7) Әдістемелік жұмыстағы шеберлік
Жоспарлау, бағалау, кері байланыс, кәсіби қауымдастықтағы тәжірибе алмасу және зерттеушілік мәдениет.
Мұғалімнің кәсіби шеберлігі
Нарық жағдайы қалыптасқан сайын әрбір мұғалім кәсіби шеберлігін жетілдірудің өз стратегиясын құра білуі қажет. Мұғалімнің кәсіби шеберлігі – оның кәсіби және тұлғалық сапаларының жоғары деңгейін сипаттайтын жинақталған көрсеткіш.
Құрамдас бөліктері
- Жоғары адамгершілік және мәдениет өкілі ретіндегі тұлғалық сапалар
- Кәсіби-педагогикалық құзырлылық
- Педагогикалық ықпал ету тәсілдері мен қазіргі оқыту технологияларын меңгеру
- Өзін-өзі шығармашылықпен дамыту және іске асыру қабілеті
Кәсібиліктің критерийлері (А. К. Маркова)
1) Объективті критерий
Мамандығына сәйкестігі және еңбек нәтижесінің сандық-сапалық көрсеткіштері.
2) Субъективті критерий
Мамандықтың адамның табиғатына, қабілеттері мен қызығушылықтарына сәйкестігі.
3) Нәтижелі критерий
Қоғам талап ететін нәтижелерге қол жеткізу деңгейі.
4) Шығармашылық критерий
Кәсіби шекарадан шығып, тәжірибені жаңғырта алу және еңбегіне өзгеріс енгізу қабілеті.
Біліктілікті арттыру
Біліктілікті арттыру – қызметті нәтижелі атқару және кәсібилік пен құзырлылық деңгейін көтеру мақсатында арнайы білім беру бағдарламалары арқылы оқыту, кәсіби даму іс-шараларына қатысу және өздігінен білім жетілдіру үдерісі.
Құзырлылық: мәні, құрылымы, талаптары
Мұғалімдік мамандықты биікке көтеретін күш – оның кәсіби құзырлылығы. «Құзырлылық» ұғымы соңғы жылдары педагогикада тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл бөлу нәтижесінде кеңінен қолданыла бастады.
Құзырлылық – белгілі бір сала бойынша жан-жақты хабардар, білгір болу және нақты мәселелер төңірегінде негізді шешім қабылдай алу қабілеті. Мұғалімнің педагогикалық құзырлылығы – педагогикалық қызметті жүзеге асырудағы теориялық және практикалық дайындықтың бірлігі.
Құзырлылық белгілері (М. А. Чошанов)
- Тұлғаралық және еңбектегі байланыс мәдениеті
- Қызметтің экономикалық, әлеуметтік, құқықтық, адамгершілік және психологиялық аспектілерін меңгеру
- Жаңа жағдайға бейімделу және басқарушылық шешім қабылдауға дайындық
- Практикалық кәсіби тапсырмаларды орындауға дайындық әлеуеті
- Нақты жағдайға сай әдістерді пайдалану біліктілігі
- Тиімді шешім қабылдау қабілеті
Құзырлылықты түсіндіру (Джон Равен)
Джон Равен құзырлылықты танымдық, пәндік, практикалық және тұлғалық тәжірибенің күрделі пайымдамасы, синтезі ретінде қарастырады.
Синтез логикасы
Танымдық-пәндік → практикалық → тұлғалық → тәжірибе
Біздің пайымымызша, құзырлылықты білім, білік, дағдымен қатар тұлғаның мінез-құлқы мен мүмкіндігін бағалаудың критерийі ретінде қарастыру оның маңызын толық аша түседі. Құзырлылық – нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық өлшемі.
Құзырлылық тәсілдері
- Нақты болып жатқан құбылыстарды түсіндіру және танып-білу
- Жаңа техника мен технологияларды меңгеру
- Адамдар арасындағы байланыста өз қылығын бағалау және реттеу
- Отбасы мүшесі және қоғам мүшесі ретіндегі жауапкершілікті сезіну
- Құқықтық нормалар мен әкімшілік құрылымдағы жағдаяттарды шешу
Негізгі қасиеттері мен сапа белгілері
Негізгі қасиеттері
Әлеуметтік көзқарас, тәжірибе, интеллект, тектілік.
Сапа белгілері
Дүниетаным, адамгершілік, еңбекқорлық, білім көлемі, жаңашылдық, қабылдау, есте сақтау, дарын.
Өскелең ұрпаққа қажетті базалық құзырлықтар
Ғалымдар С. Е. Шишов пен В. А. Кальней білім мекемелері өскелең ұрпақ бойында мынадай құзырлықтарды қалыптастыруы тиіс деп есептейді:
1) Саяси және әлеуметтік құзырлық
Жауапкершілік ала білу және азаматтық ұстанымды қалыптастыру.
2) Көпмәдениетті қоғамда өмір сүру құзырлығы
Ұлтаралық келісім, өзге мәдениет пен дін өкілдерін құрметтеу.
3) Қарым-қатынас құзырлығы
Жазбаша және ауызша қатынас жасай білу, соның ішінде бірнеше тілді меңгеру.
4) Ақпараттық қоғам құзырлығы
Жаңа технологияларды білу, ақпарат ағынынан қажеттісін табу және оны сыни бағалау.
5) Өмір бойы білім алу қабілеті
Тұлғаның жеке және қоғамдық өмірінің негізі болатын үздіксіз даму дағдысы.
Болашақ мұғалімнің кәсіби бейіні
Болашақ мұғалім тек өз пәнін білуімен шектелмейді. Ол педагогикалық үдерістегі әр қатысушының орнын көре білуі, оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырып, нәтижелерін алдын ала болжай алуы және қажет болған жағдайда оқу олқылықтарын дер кезінде түзете алуы тиіс.
Оқушының негізгі құзырлықтарын қалыптастыруға дайындық
Инклюзивті практикаға дайындық
Сонымен қатар, білімге ерекше қажеттілігі бар балалармен жұмыс істеуді жүзеге асыру – қазіргі мұғалім даярлығының маңызды бағыты.
Замана талабы
XXI ғасыр – бәсеке ғасыры. Ендеше ұлттық тарихы мен мәдениетін қастерлейтін, өмірдің түрлі мәселелерінен хабардар, кез келген тапсырманы орындауға қабілетті құзырлы азаматтарды ерте бастан тәрбиелеу қажет.
Педагогикалық ЖОО алдындағы міндет
Қазіргі өмір талабына сай педагогикалық жоғары оқу орындары білімді ғана емес, әрі тәрбиеші, әрі қоғамшыл, әрі зерттеуші, әрі ұйымдастырушы мұғалім даярлауы тиіс. Әр қырлы оқытушы-тәрбиеші мұғалім даярлау – күрделі үдеріс.
Ал оған бағыт беруші, жол сілтеуші – білікті, шебер, парасатты ұстаздар. Мұғалім – бала бойына білім нәрін себетін басты тұлға. Балаларды тәрбиелеуде тиімді жағдайлар жасау көбіне мұғалімге тікелей байланысты.
Сондықтан жаңашыл мұғалім даярлауға қойылатын талаптар студенттерді (ертеңгі мұғалімдерді) оқытудың жаңа түрлерімен қаруландырып, қазіргі уақыттағы кәсіптік дағдыларды игертуге бағытталған жаңа жолдарды енгізуді көздейді.
Қорытынды
Болашақ мұғалімдерді кәсіби әрекетке даярлау – аса өзекті, кезек күттірмейтін мәселе. Бұл міндеттің өзегі – кәсіби біліктілік, құзырлылық және үздіксіз даму мәдениеті.