Ғани - әйел теңдігін қорғаушы

Кіріспе

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы ауылы, №100 орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімі Бердешева Жадыра Молыбекқызы.

Ғани Мұратбаев — Қазақстан мен Орта Азия жастарының жалынды жетекшісі, Шығыс жастарының ұйымдастырушысы ретінде тарихта айрықша орын алған тұлға. Қазақ көгінде құйрықты жұлдыздай жарқ етіп, қысқа ғұмырында шұғылалы із қалдырған ол ел-жұртын жалын жүрегімен жылытып, халықты өз ізіне ерте білді. Жігері мен ақыл-парасатын Шығыс халықтарының кемел келешегіне бағыттаған Ғанидың есімі елге ғана емес, әлемге де мәлім.

Тарих парақтарына үңілсек, он бес жасар жасөспірімнің аласапыран кезеңде беделді ұйымның мүшелігіне қабылдануы кездейсоқ емес. Қайсарлық пен қайрат, намыс пен жігер, ой мен парасат тоғысқан Ғани Шығыс жастарының болашағы үшін өзін аямады.

1921 жылы Орынборда Қазақстан комсомолының бірінші өлкелік конференциясы өтті. Бұл жиынды ұйымдастырған — Түркістан комсомол ұйымы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болған Ғани Мұратбаев (1902–1924). Ол Қазалыдағы орыс-қазақ мектебінде, жоғары бастауыш училищеде, Ташкенттегі қазақ-қырғыз педагогикалық училищесі жанындағы нұсқаушы-лекторлар курсында оқып, мемлекеттік үлгі-тәжірибелік мектептен және Орта Азия мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінен білім алды.

Ғани Жетісу облысында мұғалімдер даярлайтын курстар ұйымдастырды, Жетісу облыстық және Ташкент, Самарқанд, Верный қалалық комсомол ұйымдарының негізін қалауға ат салысты. Ташкенттегі жетім балаларды интернатқа, балалар үйіне орналастыру ісіне белсенді кірісіп, арнайы интернаттың директоры қызметін атқарды. 1921 жылы Ташкентте шығатын «Жас алаш» газетінің бас редакторы болды.

Ғанидың қысқа ғұмыры туралы Мағжан Жұмабаев, Ілияс Жансүгіров, Жұбан Молдағалиев сынды ақындар жыр арнады. Оның өмірі жайлы «Біздің Ғани» көркем фильмі және «Осындай қысқа ғұмыр» деректі фильмі түсірілді.

Негізгі бөлім

Ғани — нағыз күрескер дәрежесіне көтерілген саяси тұлға. Жүсіпбек Арыстановтың пайымынша, ол өз өмірінің ғана қамын ойлаған жоқ; көпшіліктің өмірін, көпшіліктің бақытын ойлап, қоғамдық үлкен бақытты көкседі. Ғани Ұлы Октябрь социалистік революциясының жеңісін қуана қарсы алып, жастығына қарамастан жалынды үгітші ретінде танылды.

Партия органдарының тапсырмаларына жауапкершілікпен қарап, байлар мен буржуазияшыл ұлтшылдарға табандылықпен қарсы күресті. Комсомол басшылығындағы қызметінде Коммунистік партияның нұсқауларын, соның ішінде ұлт саясатын орындау жолында жан-тәнімен еңбек етіп, өзін табанды большевик әрі шебер ұйымдастырушы ретінде көрсетті.

Ғани комсомолдың Бүкілодақтық V съезінде (1922) Орталық комитет мүшелігіне кандидат, VI съезде (1924) Орталық комитет мүшесі болып сайланды. Республика кеңестерінің XI–XII съездерінде Орталық атқару комитетінің мүшесі, Дүниежүзілік коммунистік интернационал жастарының IV конгресінде Атқару комитетінің мүшесі болды. Ол Хорезм Республикасының Қызыл еңбек орденімен марапатталып, РСФСР әскери-теңіз флотының құрметті теңізшісі атағына ие болды.

ХХ ғасырдың басында дүниеге келіп, қысқа ғұмыр кешсе де, Ғани екі дәуірдің куәсі болып, артына өшпестей із қалдырды. Қазақтың қараша үйінен қанаттанып шығып, жастардың жалынды ұйымдастырушысы ретінде танылған оның жарқын жолы бүгінгі және ертеңгі ұрпаққа әрдайым үлгі.

Ғани — ағартушы, педагог

Ғани Мұратбаев — алаштың ағартушы-педагог тұлғаларының бірі. 18 жасынан бастап аштықтан арашалау, сауатсыздықты жою секілді күрделі мәселелерге белсене кірісіп, қысқа ғұмырын жастардың келешегіне арнады. Өзі де мұғалімдік училищеде оқытушы болып, жетім балаларды қамқорлығына алып, интернатқа орналасуына ықпал етті.

1920–1923 жылдары Ташкентте жетім балалар үйі ашылып, Ғанидың көмегімен көптеген жас білім алды. Ол мектеп, клуб, балалар үйлері мен интернаттар ашу ісін жүйелі түрде қолға алды. Орта Азия мен Қазақстанды мекендеген халықтардың тарихын, мәдениетін, этнологиясын, салт-дәстүрін және музыкасын терең білді.

Қазақ тіліндегі тұңғыш жастар басылымдарының бірі — «Жас алаш» және «Жас қайрат» газеттері Ғанидың тікелей талабымен ұйымдастырылып, жарық көрді. Ол екі басылымның да алғашқы редакторы болды. Осы арқылы қазіргі «Жас Алаш» газетінің іргетасын қалағандардың бірі ретінде танылды.

Ғани — әйел теңдігін қорғаушы

Қазақ қоғамында әйелдердің, қыз-келіншектердің теңдігі үшін күрескен азаматтардың қатарында Ғани да бар. Ол 1921 жылы «Жастар» газетінің екінші санында жариялаған мақаласында отаршылдық пен байлықтың зорлығы салдарынан талай әйелдің күңдік күй кешкенін ашына жазып, жастар ұйымдарының міндетін нақтылай түсті: байлардың есігінде жүрген қазақ-қырғыз әйел жастарын жинап, оқу орындарына кіргізу керек екенін айтты.

Профессор Бейсенбай Кенжебаевтың естелігінде Ғанидың жетім балаларды интернатқа шақырып, оқуға ертіп әкетуді мақсат еткені айтылады. Ал Александр Иванович Мильчаков Ғанидың адамгершілігі мен ұйымдастырушылық қабілетіне халықаралық деңгейде де жоғары баға берілгенін еске алады: болгар, югослав, итальян комсомолы өкілдерінің жылы пікірлері оның беделін айғақтай түседі.

Қорытынды

Еліміздің тарихында ойып тұрып орын алатын, жаңалықтың жаршысы әрі жаңа өмірдің белсенді құрылысшысы болған біртуар тұлға — Ғани Мұратбаевтың есімі халық жадында мәңгі сақталады. Оның өмірін зерттеу, еңбегін жаңа қырынан тану алдағы уақытта да жалғаса бермек.