Күлтегін кім
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға ежелгі дәуір әдебиеті мен көне түркі жазба ескерткіштерін оқыту арқылы мәдениетіміз бен дүниетанымымыздың тамыры терең екенін, елдік дәстүріміз бен рухани бітіміміздің бастауы берік екенін таныту және дәлелдеу. Ескерткіштің батырлар жырымен үндестігіне назар аударту.
Дамытушылық
Жырларды талдау арқылы оқушы білімін жинақтау, салыстыру дағдысын жетілдіру, өзіндік пікір қалыптастыруға жетелеу.
Тәрбиелік
Оқушыларды елжандылыққа, отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Пәнаралық байланыс
- Қазақ тілі
- Тарих
- Өмірмен байланыстыру
Көрнекіліктер
- Көне түркі әліпбиі
- Күлтегін ескерткіші
- Сөзжұмбақ
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу
- Оқушыларды түгендеу
- Оқу құралдарын тексеру
II. Үй тапсырмасын тексеру
Тест әдісі арқылы.
III. Жаңа сабақ
Тақырыпты табу (сөзжұмбақ), әдебиет тарихына қысқаша шолу, Күлтегін тұлғасы және Орхон ескерткіштерінің зерттелуі.
IV. Сабақты бекіту
Шығарма кестесін толтыру, қорытынды пікір қалыптастыру.
V. Бағалау
Оқушылардың білімін бағалау.
VI. Үйге тапсырма
“Күлтегін” жырын оқу, мазмұндау және “Қабылдаңдар қазынаны біз берген (Бабалар аманаты)” тақырыбында эссе жазу.
Үй тапсырмасы: тест сұрақтары
Төмендегі тест сұрақтары оқушылардың ежелгі дәуір әдебиеті жөніндегі білімін пысықтауға арналған.
-
1) Ежелгі дәуір әдебиеті мұраларын зерттеген ғалымдар кімдер?
- А) М. Әуезов, С. Мұқанов, М. Мағауин
- В) М. Жолдасбеков, Х. Сүйінішәлиев, Н. Келімбетов
- С) Ә. Фараби, Ж. Баласағұн, М. Қашқари
-
2) Ежелгі дәуір әдебиеті неше топқа бөлінеді?
- А) 2
- В) 3
- С) 5
-
3) Б.з.д. VII ғ. – б.з. IX ғ. аралығын қамтитын бөлім қалай аталады?
- А) Ислам дәуіріндегі әдебиет
- В) Тәңірлік дәуір әдебиеті
- С) Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет
-
4) Алтын Орда дәуіріндегі әдебиетке жататын шығарма қайсы?
- А) “Атилла” дастаны
- В) Хорезми “Махаббатнама”
- С) А. Ясауи “Диуани хикмет”
-
5) Саиф Сараидың “Гүстан бит-түрки” еңбегі қай кезеңге жатады?
- А) Тәңірлік дәуір әдебиеті
- В) Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет
- С) Ислам дәуіріндегі әдебиет
-
6) “Ежелгі әдебиет бұл дәуір VI–XV ғғ. аралығын қамтиды” деген пікірдің авторы кім?
- А) Н. Келімбетов
- В) Б. Кенжебаев
- С) А. Қыраубаева
-
7) Ежелгі әдебиетке жататын ең алғашқы әрі негізгі шығармалар қайсы?
- А) “Диуани хикмет”, “Махаббатнама”
- В) “Оғызнама”, “Қорқыт ата кітабы”
- С) “Алып Ер Тоңға”, “Атилла” дастаны
-
8) “Жақсы сөз – аққан су, қайда ақса, сонда гүл өсер” үзіндісі кімнің шығармасынан алынған?
- А) Махмұд Қашқари
- В) Жүсіп Баласағұн
- С) Саиф Сараи
-
9) Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуіріне қатысты ескерткіштер қай ғасырларды қамтиды?
- А) X–XII ғғ.
- В) VI–XV ғғ.
- С) XIII–XV ғғ.
-
10) Түркі ру-тайпаларына ортақ Орхон ескерткіштеріне жататын шығарманы атаңыз.
- А) “Махаббатнама”, “Түркіше Гүлстан”
- В) “Оғызнама”, “Қорқыт ата кітабы”
- С) “Алып Ер Тоңға”, “Атилла” дастаны
Ескерту
Жауап нұсқалары түпнұсқа мәтіндегі белгілеуге сүйеніп берілді.
Жаңа сабақ тақырыбын табу: сөзжұмбақ
Үй тапсырмасын қорыту мақсатында сөзжұмбақ сұрақтары ұсынылады.
- 1) “Ежелгі әдебиет бұл дәуір VI–XV ғасырлар аралығын қамтиды” деген пікірдің авторы кім?
- 2) Хорезмидің Алтын Орда дәуіріне жататын дастаны.
- 3) “Құтадғу білік” туындысының авторы кім?
- 4) Б.з.д. VII – б.з. IX ғасыр аралығында жазылған дастан қалай аталады?
- 5) “Жүсіп пен Зылиха” дастанының авторы кім?
- 6) Қыпшақ тілінде жазылған ежелгі әдебиет туындысын атаңыз.
- 7) Ежелгі дәуір әдебиетін зерттеуші ғалымдар бұл кезеңді басқаша қалай атаған?
- 8) Түркі ру-тайпаларына ортақ Орхон ескерткішіне қандай шығарма жатады?
Күлтегін кім?
Құтылығұлы Күлтегін (684–731) — Қапаған және Білге қаған дәуіріндегі Түркі мемлекетінің көрнекті әскери қолбасшысы, Құтлұғ қағанның кенже ұлы. Жеті жасында жетім қалып, он жасында ер атанып, он алты жасында қару асынып, ел намысын қорғау жолында табғаштарға қарсы аттанады. Қырық жеті жасында дүниеден өткен.
Сол дәуірдің ақын-жырауы Иоллығ-тегін Күлтегінге арналған жоқтау жырын жазған. Жыр 53 шумақтан тұрады.
Негізгі ой
Күлтегін — түркі халықтарының ерлік туралы ұғымын жинақтаған бейне. Оның тұлғасынан ержүректік, өр мінез, қайсарлық, қайтпас рух айқын көрінеді.
Ескерткіштің орналасуы
Ескерткіш Моңғолиядағы Ұланбатыр қаласынан шамамен 400 шақырым жерде, Орхон өзенінің бойында орналасқан.
Орхон ескерткіштері: ашылуы, зерттелуі, аудармалары
Әліпбидің кілтін тапқан ғалым
1893 жылғы 25 қарашада Копенгаген университетінің профессоры, дат ғалымы Вильгельм Людвиг Томсен Орхон–Енисей жазуларының әліпби кілтін ашып, алғаш рет “Тәңір” сөзін оқыған.
Аударма және ғылыми зерттеу
Кейін Радлов пен Малов ескерткіш мәтінін орыс тіліне аударған. Қазақ тіліне А. Аманжолов, Мұсабеков, Айдаров зерттеп, аударған.
Әдебиеттегі жаңғыру
1970 жылы “Жұлдыз” журналының №3 санында Қадыр Мырза Әли “Күлтегін” жырының үзінділерін аударып жариялаған. Мырзатай Жолдасбеков те тәржімалаған.
Көшірменің әкелінуі
И. Тасмағамбетов, М. Құл-Мұхаммед, М. Жолдасбеков және ҚР-дың Моңғолиядағы өкілі Иманғалиев “Күлтегін” жырының көшірмесін Жапонияда жасатып, Астанаға жеткізген.
Оқулықпен жұмыс: талдау және салыстыру
Үзінділермен жұмыс
Мәтіннен үзінділер оқытылады, негізгі идеялар анықталады, тілдік көркемдеу құралдары талданады.
Венн диаграммасы
Батырлар жыры мен “Күлтегін” жырындағы ортақ мотивтер мен айырмашылықтар салыстырылады.
“Әкем қағанның қосыны бөрідей, жаулары қойдай болыпты”.
“Қойға тиген қасқырдай, сойып кетіп барады”.
“Қойға шапқан бөрідей, талқандап қуып бөледі”.
Ат — батырдың сенімді серігі
“Қобыланды” жыры
Тайбурыл
“Алпамыс” жыры
Байшұбар, Алыптамшы Бозат, Қарагер
“Күлтегін” жыры
Боз ат, Торы ат, Кер ат
Сабақты бекіту
Практикалық жұмыс
Шығарма кестесін толтыру: тақырыбы, идеясы, кейіпкерлер жүйесі, көркемдік ерекшеліктері және тарихи-мәдени маңызы.
Қорытынды ой
Батырлар жыры — ерлікті, “Күлтегін” жыры — елдікті ту етті. Ұлт-азаттық көтерілістері — еркіндік үшін, Желтоқсан көтерілісі — тәуелсіздік үшін күресті.
Автор туралы мәлімет
Сабақ материалының үлгісі
Ақмола облысы, Жарқайың ауданы, Құмсуат ауылы, Ростов негізгі мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Муханбетжанова Жазира Мизамхановна.
Қосымша
Сабақ презентациясының үлгісі және көрнекіліктер жинағы (көне түркі әліпбиі, ескерткіш бейнесі, сөзжұмбақ).