Жазушы Абай дәуірін көркем суреттеуде тарихи процестер мен құбылыстар мәніне терең енуі арқылы ғыл
«Абай жолы» — қазақ прозасын әлемдік деңгейге көтерген эпопея
«Абай жолы» — Мұхтар Әуезовтің әлемге әйгілі роман-эпопеясы. Бұл шығарма қазақ көркем прозасын классикалық стиль деңгейіне көтеріп, әлем әдебиетіне биік эстетикалық талғам мен көркемдік қуат әкелген үздік туынды ретінде бағаланады.
Әуезов эпопея арқылы қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін, тұрмыс-салтын энциклопедиялық ауқымда жан-жақты ашып көрсетеді. Сонымен бірге, қазақтың дана ұлы Абайдың мәңгілік тұлғасын сөз өнерінде өзгеше даралықпен сомдайды.
Әлемдік мойындалу
«ХХ ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі».
— Луи Арагон
«Бұл тамаша эпопея бізге тұтас бір әлемді сыйға тартты: табиғаттың, тұрмыстың ғажайып картиналарымен, адам құштарлықтарын сипаттауымен бізді іңкәр етті».
— Н. Тихонов
«Шынында, бұл қазақтар — неткен ғажайып халық! Осы кереметтік “Абай” романында қандай тамаша суреттелген!»
— Б. Матип
Эпопея қазақ халқын ғана емес, тұтас түркі әлемін дүние жүзіне танытқан ұлы шығарма ретінде танылды. Мұны Шыңғыс Айтматовтың сөзі де айқындай түседі: ол өзімен бірге қасиет тұтып алып жүретін екі асылын атап, «Манас» пен Мұхтар Әуезовті қатар қояды.
Туындының жазылу тарихы: ұзақ ізденіс пен батыл мақсат
«Абай жолы» — жазушының ұзақ жылдарға созылған ғылыми ізденістері мен көркемдік танымының жемісі. 1930-жылдары Абай мұрасына әртүрлі баға беріліп, пікірталас күшейген кезеңнің өзінде Әуезов ақын өмірі мен шығармашылығына қатысты зерттеулерін тоқтатпай жалғастырды.
Ол Л. Соболевпен бірге жазған «Абай» трагедиясын 1939 жылы Мәскеуде бастырды. Кейін ұлы ақын өмірін бейнелейтін опера либреттосын және киносценарийін жазды. Трагедия жанрлық ерекшелігіне сай Абайдың өмірінің соңғы кезеңін — хакім Абай тұлғасын алға шығарады: мұнда Абай халықтың қамқоршысы, мүдде үшін күрескер, өнер-білімді уағыздаған ағартушы ретінде танылады.
Романның қалыптасу жолы
- 1937 жылы жазылған «Татьянадың қырдағы әні» үзіндісі болашақ романның тарауы ретінде жоспарланды және оқырман қауым жылы қабылдады.
- Алғашқы ойында роман «Телғара» деп аталып, үш кітаптан тұрады деп межеленді. Бірақ жұмыс барысында ауқымы кеңейе түсті.
- Нәтижесінде Әуезов әуелі екі кітаптан тұратын «Абай» романын, кейін соның жалғасы ретінде екі кітаптан тұратын «Абай жолын» жазды.
- Төрт томның жарық көруі: 1-том — 1942, 2-том — 1947, 3-том — 1952, 4-том — 1956.
Марапат
КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1949)
Алғашқы екі кітаптан тұратын «Абай» романы үшін.
Марапат
Лениндік сыйлық (1959)
Төрт томдық «Абай жолы» эпопеясы толық аяқталғаннан кейін.
Көркемдік әлемі: тарихи дәуір, ұлттық болмыс, адамдық мұрат
Абайдың заманы мен болмысын, өнерпаздық және қайраткерлік өнегесін сомдайтын кесек туынды жазуға Әуезов зор дайындықпен келді. Бұл — жазушының дүниетанымы тереңдеп, суреткерлік шеберлігі шыңдалған кемел шағы еді.
Бір тарихи дәуірді, бір халықтың ұлттық өмір-салтын, сан алуан оқиғалар мен кейіпкерлерді Абайдың өмір жолымен ұштастыра суреттеу үшін жазушы жаңа көркемдік шешімдер табуы қажет болды. Ол тарихи шындықты өмірлік тартыспен қабыстырып, бүгінгі таныммен үндестіре отырып, жалпыадамзаттық мүдделермен сабақтастыруға ұмтылды.
Басты қаһарман және композициялық тұтастық
Эпопея Абайды басты кейіпкер етіп алып, оны айналасына топтасқан көптеген қаһармандармен тығыз қарым-қатынаста жан-жақты ашады. Абай оқиғалардың қақ ортасында жүреді: тіпті сырттай қатысы жоқ көріністердің өзі оның көзқарасы немесе тікелей араласуы арқылы жаңа мағынаға ие болады.
Оқиғалар мен эпизодтар мол болғанымен, шығарма сюжет құрылысының қарапайымдылығымен, шынайылығымен және композициясының шымырлығымен ерекшеленеді. Романда қазақ қоғамының әртүрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалады.
Этнография мен тұрмыс суреттері: халық өмірінің энциклопедиясы
«Абай жолында» қазақ халқының этнографиялық, діни және жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері кең көрініс табады. Мұнда жаз жайлауға көшу, құдалық пен той, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аңшылық, табиғат суреттері сияқты өмірдің сан алуан қырлары бар.
Жазушы оқиғалар мен фактілерді баяндай отырып, өмірлік тартысты барынша ашуға және оның әлеуметтік мәнін күшейтуге ұмтылады. Қажет жерінде баяндаудың желісін бір түйінге келтіріп, негізгі мәселелерді бір арнаға тоғыстыру үшін оқиға барысын көркемдік мақсатпен өзгертіп, өзінше құрастырады.
Тарихи шындық пен көркемдік қиялдың арақатынасы
Романдағы кейіпкерлердің бір бөлігі толықтай немесе жартылай ойдан шығарылғанымен, олардың тағдырлары өмірде болғандай нанымды бейнеленіп, тарихи даму бағытымен және эпопеяның тұтас көркемдік өзегімен сабақтасады. Тарихи оқиғалар мен деректер шығарманың көркемдік әлемінде жаңа мән-мағынамен ашылады.
Мысалы, Құнанбай бейнесі тарихи тұлғамен салыстырғанда көркемдік тұрғыда өзге қырынан беріледі. Мұны біржақты саяси түсіндірмемен шектеу дұрыс емес: жазушының мақсаты — нақты адамның көшірмесін жасау емес, типтік тұлға деңгейіне көтерілген, дәуір болмысын танытатын көркем образ ұсыну.
Осы тұрғыдан Дәрмен бейнесі де — Абайдың дарынды, жақын шәкірттерінің жинақталған көркем тұлғасы. Егер нақтылы, аты мәлім бір ақынды прототип етіп алса, жазушының ойды еркін өрбіту мүмкіндігі шектелер еді.
Танымдық құндылық және мәдени ықпал
Эпопеяның танымдық мәні зор: ол Абай заманы мен ортасын, ақынның азаматтық және шығармашылық тұлғасын таныту арқылы әдебиеттануға, соның ішінде абайтанудың дамуына айрықша ықпал етті. Кең мағынасында тарих пен этнография секілді салалар тұрғысынан да деректік-танымдық қуаты жоғары екені айтылған.
Жалпы халықтық мүдде тұрғысынан алғанда, «Абай жолының» ұлттық әдебиет пен мәдениетті, сондай-ақ ана тілінің өркендеуін ілгерілетудегі рөлі орасан.
Әлемге таралуы
Аудармалар
116
Дүние жүзі халықтарының тілдеріне аударылған.
Басылым
2 том
«Әлем әдебиеті кітапханасы» 200 томдығында жарияланған.
Жанр
Эпопея
Тарихи шындық, психология және поэтика тоғысқан кең тынысты форма.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Нұрқатов А. Мұхтар Әуезов творчествосы. Алматы, 1965.
- Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. Алматы, 1968.
- Ауэзова Л. М. Исторические основы эпопеи “Путь Абая”. Алматы, 1969.
- Қабдолов З. Мұхтар Әуезов және оның әсемдік әлемі. Алматы, 1986.
Мәтінді өңдеген: Аскаров Рауан Серикович