Үзілме сызық
Сабақ тақырыбы
Сызбаның масштабтары мен сызық түрлері.
Сабақ мақсаты
1) Білімдік
Сызбаның масштабтары мен сызық түрлерін меңгерту.
2) Тәрбиелік
Масштаб пен сызық түрлерін дұрыс әрі ұқыпты орындауға тәрбиелеу.
3) Дамытушылық
Масштабты таңдау және сызықтарды қолдану дағдыларын дамыту.
Көрнекіліктер мен әдебиет
И.С. Вышнепольский, «Техникалық сызу», Москва: «Жоғары мектеп», 1988 жыл, §3–4, 9–13-беттер.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
- Оқушылардың сабаққа қатысуын белгілеу.
II. Өткен тақырыпты қайталау
- Форматтардың өлшемдері мен белгілерін жазып көрсетіңіз.
- Сызбадағы рамка қалай орындалады?
- Рамка сызығын сызба парағының шетінен қандай қашықтықта жүргізу керек?
III. Жаңа тақырыпты түсіндіру
Масштаб ұғымы
Үйлердің, машиналардың және басқа да бұйымдардың сызбасын орындау үшін олардың өлшемдерін жиі кішірейту қажет болады. Ал өте ұсақ денелердің сызбасы анық әрі түсінікті болуы үшін оларды үлкейтіп салуға тура келеді.
Ең қолайлысы — нәрсені өз өлшемін өзгертпей (натурал түрде) бейнелеу. Дегенмен практикада бұл әрдайым мүмкін бола бермейді.
Масштаб — сызбадағы ұзындықтың нәрсенің натурал ұзындығына қатынасы. Ол тетікбөлшек кескінінің нақты өлшемнен неше есе үлкен немесе кіші екенін көрсетеді.
Кішірейту масштабы
1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10; …
Натурал шама
1:1
Үлкейту масштабы
2:1; 2,5:1; 4:1; 5:1; 10:1; …
Масштаб M әрпімен белгіленеді: M1:4 — сызбада тетікбөлшек 4 есе кішірейтіледі; M2:1 — 2 есе үлкейтіледі.
Сызбадағы сызық түрлері
Сызбада 9 түрлі сызық қолданылады: төртеуі — тұтас, бесеуі — тұтас емес (үзілмелі) сызықтар.
1) Тұтас жуан негізгі сызық
Жуандығы s деп белгіленеді және кескіннің мөлшері, күрделілігі, сызба пішіміне қарай 0,5 мм–1,4 мм аралығында алынады. Бір сызбадағы негізгі сызық жуандықтары бірдей болуы тиіс. Көрінетін қырлар мен контурларды көрсету үшін қолданылады.
2) Тұтас жіңішке сызық
Жуандығы негізгі сызықтан 2–3 есе жіңішке болады. Шығару және өлшем сызықтары, проекция осьтері, көмекші тұрғызу сызықтары, қима мен тілікті сызықтау (штрихтау) үшін қолданылады.
3) Тұтас жіңішке іркісінді (үзікті) сызық
Жуандығы тұтас жіңішке сызықпен бірдей. Ұзын түзу сызықтарды ықшамдап көрсету үшін пайдаланылады.
4) Тұтас ирек сызық
Жуандығы тұтас жіңішке сызықпен бірдей. Түзу сызықтарды үзу үшін және тілікті көріністен бөлу үшін қолданылады. Әдетте сызу аспаптарын қолданбай, қолдан жүргізіледі.
5) Үзілме (штрих) сызық
Штрих ұзындығы 2–8 мм, аралығы 1–2 мм. Жуандығы шамамен s/3–s/2. Көрінбейтін қырлар мен контурларды көрсету үшін қолданылады.
6) Жіңішке нүктелі үзілме сызық (штрих-нүктелі)
Жуандығы s/3–s/2. Штрих ұзындығы 5–30 мм, аралығы 3–5 мм. Осьтік және центрлік сызықтарды көрсету үшін қолданылады.
7) Жуандатылған нүктелі үзілме сызық
Жуандығы тұтас негізгі сызықтан 1,5–2 есе жіңішке. Штрих ұзындығы 3–8 мм, аралығы 3–4 мм. Шынықтырылатын және қапталатын беттерді белгілеуге, сондай-ақ қиюшы жазықтықтың алдындағы бөлікті көрсетуге қолданылады.
8) Жіңішке қос нүктелі үзілме сызық (штрих-қос нүктелі)
Жуандығы тұтас жіңішке сызықпен бірдей (шамамен s/3–s/2). Штрих ұзындығы 5–30 мм, аралығы 4–6 мм.
9) Қима сызығы (қиюшы жазықтық сызығы)
Қиюшы жазықтықтардың орнын көрсету үшін қолданылады. Жуандығы 1–1,5s. Сызық екі бөліктен тұрады: бөліктер аралығы қима/тілік берілетін нәрсенің өлшеміне байланысты, ал бір бөлігінің ұзындығы 8–20 мм шамасында болады.
IV. Жаңа тақырыпты пысықтау
1) Тетікбөлшектің кескініндегі ұзындығы 40 мм, масштабы M1:5. Нақты ұзындығын анықтаңыз.
Жауабы: 200 мм
2) Тетікбөлшектің нақты ұзындығы 10 мм, ал сызбадағы ұзындығы 25 мм. Масштабты анықтаңыз.
Жауабы: 2,5:1
3) Сызық түрлерін атаңыз және сызбада қалай қолданылатынын көрсетіңіз.
V. Сабақты бекіту
Бүгінгі сабақта масштабтың мәнін (сызбадағы ұзындықтың натурал ұзындыққа қатынасы) анықтадық, рұқсат етілетін масштабтарды қарастырдық және сызбада қолданылатын 9 түрлі сызықпен таныстық: тұтас жуан негізгі, тұтас жіңішке, тұтас жіңішке іркісінді, тұтас ирек, үзілме (штрих), жіңішке нүктелі үзілме, жуандатылған нүктелі үзілме, жіңішке қос нүктелі үзілме және қима сызығы.
VI. Бағалау
- Үй тапсырмасын бағалау.
- Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалау.
VII. Үйге тапсырма
И.С. Вышнепольский, «Техникалық сызу», Москва: «Жоғары мектеп», 1988 жыл, §3–4, 9–13-беттер, №1 кесте.