Ақ ОрдаҚазақ хандығының құрылуы, 1466 ж. XIII ғасырдың ортасында Шығыс Дешті Қыпшақта құрылған Ақ Орда мемлекеті XV ғасырдың 1 - ширегіне дейін өмір сүрді
Ақ Орда және Қазақ хандығының құрылуына апарған жол (1466 ж.)
XIII ғасырдың ортасында Шығыс Дешті Қыпшақта құрылған Ақ Орда мемлекеті XV ғасырдың бірінші ширегіне дейін өмір сүрді. Ол Жошы ұлысының шығыс бөлігінде орналасып, саяси әрі этникалық тұрғыдан кейінгі Қазақ хандығының қалыптасуына терең ықпал етті.
Мемлекеттің қалыптасуы және аумақтық ауқымы
Ақ Орда мемлекетінің негізін Жошының үлкен ұлы Орда Ежен қалады. Бастапқы кезеңде оның құрамына Жетісудың солтүстік-шығысы, Ұлытау мен Кентау өңірлері (Ұлытау — қазіргі Жезқазған аймағында, Кентау — қазіргі Түркістан маңында), сондай-ақ Ертіс өзені бойы кірді.
Ұзақ уақыт бойы Ақ Орданың саяси орталығы Ертіс пен Алакөл маңында болды. Кейін хан ордасы Қазақстанның оңтүстігіне көшіріліп, Сығанақ астанаға айналды. Бұл өзгеріс мемлекеттің отырықшы аймақтармен байланысын күшейтіп, Сыр бойындағы қалалардың маңызын арттырды.
Ақ Орданың билеушілері
Ақ Орда хандары тарихи деректерде төмендегі ретпен аталады:
Саяси орталықтың оңтүстікке ауысуы және қалалардың жандануы
XIV ғасырдың басында Сырдария бойындағы қалалар мен Жетісу өңірі үшін Орда Ежен ұрпақтары мен Шағатай әулеті арасында күрес күшейді. Біртіндеп Оңтүстік Қазақстанды бағындырған Ақ Орда хандары Сырдарияның орта ағысындағы отырықшы-егіншілік оазистерінде, сондай-ақ Талас пен Шу аңғарларында және Ұлытау далаларында шаруашылық-мәдени өмірді қайта қалпына келтіруге кірісті.
Ерзен ханның құрылыстары
Ерзен хан Сығанақ қаласының гүлденуіне ықпал етіп, Отырар, Сауран, Жент және Баршынкент қалаларында бірқатар құрылыстарды қайта салдырды.
XIV ғасырда Ақ Орда хандары теңгелерді өз есімдерімен соқтырды. Орталықтың Сығанаққа ауысуы Орта Азия мен Хорезмнің отырықшы аудандарымен экономикалық және саяси байланыстарды кеңейтті.
Алтын Орда дағдарысы және Ақ Орда хандарының белсенділігі
XIV ғасырдың екінші жартысында Алтын Орда билеушілері арасында қайшылықтар күшейіп, билік үшін күрес “дүрбелең жылдарға” ұласты. Осы тартыстарға Ақ Орда хандары да белсене араласты.
Орыс хан (1361 жылдан) Алтын Орда тағына ықпал ету үшін күрес жүргізіп, 1368 жылы Еділ маңына жорықтар жасады. 1374–1375 жылдары Алтын Орданың астанасы Сарай қаласын басып алып, Хаджы-Тархан (Астрахань) қаласын қоршауға дейін барды, сондай-ақ Кама бойындағы болғарларды уақытша бағындырды.
Дегенмен бұл табыстар ұзаққа созылмады: Орыс хан Алтын Орданы уақытша билеген Мамайды биліктен толық тайдыра алмады. Сонымен бірге 1376 жылдан бастап Ақ Орданың оңтүстік шекараларында Мауереннахр билеушісі Әмір Темір (Темірлан) тарапынан қысым күшейді. Осы жағдайлар Орыс ханды Еділ бойынан Дешті Қыпшаққа кері оралуға мәжбүр етті.
Тоқтамыс, Әмір Темір және мемлекет әлсіреуі
Ақ Орда хандары Жошы ұлысының шығыс және батыс бөліктерін бір тудың астына біріктіруді мақсат тұтты. Бұл бағытты Әмір Темірдің көмегімен билікке келген Тоқтамыс жалғастырды.
Тоқтамыс Жошы ұлысының батыс бөлігі үшін Мамаймен күреске түсті. 1380 жылғы Куликов даласындағы шайқаста Мамай шыңғыстық әулеттен шықпаған билеуші ретінде жеңіліп, ақырында Польшаға кетуге мәжбүр болды. Алайда Алтын Орда тек уақытша ғана қалпына келді.
Әмір Темір өз ықпалына бағынудан бас тартқан Тоқтамысқа қарсы күресті бастап, 1395 жылы оны күйрете жеңді. Жеңілген Тоқтамыс Сібірге паналады. XV ғасырдың басында сыртқы соғыстар мен ішкі қақтығыстар Ақ Орда мемлекетін қатты әлсіретті.
Барақтың әрекеті және биліктің Әбілқайырға ауысуы
1423–1424 жылдары билікке келген Орыс ханның немересі Барақ аз уақыт ішінде жағдайды тұрақтандыруға ұмтылды. Ол қарсыластарын жойып, біртұтас билік орнатуға жақындады.
Әмір Темір жорықтарынан кейін Сыр бойы, оның ішінде Ақ Орда астанасы Сығанақ та Темір әулетінің қол астына өткен еді. Әмір Темір 1405 жылы Қытайға жорыққа дайындық үстінде Отырарда кенеттен қайтыс болды. Кейін Мауереннахрда билікке келген Ұлықбек кезеңінде Барақ шайқаста басым түсіп, Сыр бойындағы ата-баба жерлерін кері қайтарып алды.
1428 жылы Барақ қаза болғаннан кейін Дешті Қыпшақтағы билік Шейбан әулетінің өкілі Әбілқайырға өтті.
Қазақ хандығына ұласқан этникалық сабақтастық
Соған қарамастан Ақ Орда құрамындағы ру-тайпалар кейіннен құрылған Қазақ хандығының этникалық өзегін құрады. Бұл туралы башқұрт ғалымы Ахмед Зәки Уәлиди (Уәли) мынадай ой айтады:
“Барақ хан өлтірілгеннен кейін (1428 ж.) Көк Орда мен Ақ Ордада шейбани әулетінен шыққан Мақмұдқожа хан мен Әбілқайыр күшейіп, Барақ ұрпақтарын қудалай бастады. Әбілқайыр олардың жерлерін тартып ала бастады, бұл Есен Бұғаға ұнамады. Әбілқайырдың қысымын көрген Керей мен Жәнібек сұлтандар қарамағындағы халықтарымен моғол ханы Есен Бұғаның қарамағына көшті. Осылай көшіп келген Ақ Орда халқының өкілдері ‘қазақтар’ деп атала бастады. Сөйтіп, олар күшті Қазақ хандығының негізін қалады. Хандықтың басында Керей хан мен Жәнібек сұлтандар тұрды.”
Қорытынды тұжырым
Ақ Орданың ру-тайпалары мен саяси тарихы XV ғасырда Қазақ хандығының құрылуына және қазақ халқының қалыптасуына тікелей әсер етті.