Анафора - өлең тармақтарында сөз басында ғана бір немесе бірнеше сөздің қайталанып келуі
Әдебиет теориясы: бейіндік курсқа арналған көмекші құрал
Төменде поэзия тілін талдауда жиі қолданылатын көркемдік тәсілдер мен ұғымдар берілген. Әрқайсысы қысқаша анықтамамен және мысалдармен түсіндірілді.
1) Антитеза
Антитеза — ақын-жазушы бір құбылысты не бейнені айқындау үшін қарама-қарсы не кереғар екі нәрсені қатар қойып суреттеу тәсілі. Осындай салыстыру арқылы үшінші бір бейненің сипаты анық көрінеді.
Мысал
Қара жерге қар жауар,
Қарды көр де етім көр!
Қар үстіне қан тамар,
Қанды көр де бетім көр!
Бұл жолдарда Ақжүніс Қарт Қожаға өз жүзінің аппақтығын қармен салыстыра отырып, айқын әсерлі түрде көрсетеді.
2) Анафора
Анафора — өлең тармақтарының басында бір немесе бірнеше сөздің қайталанып келуі. Қайталану ырғақты күшейтіп, ой екпінін айқындайды.
Мысал (Қ. Мырза Әли)
Қазақ осы — дала дейтін, күн дейтін,
Қазақ осы — өнер алды тіл дейтін.
Мысал (І. Жансүгіров, «Көктемде»)
Солқылдатты сол маңды.
Қолаң шашты тұқымды
Қоқан жерді қопарды.
Өлеңнің әр жолы кейде
Бір сөзден басталады...
3) Антоним
Антоним — мағыналары бір-біріне қарама-қарсы келетін сөздер. Бұл ұғым тіл білімінде де кеңінен қарастырылады.
Үлгілер
- ақ — қара
- алыс — жақын
- жоғары — төмен
Мысал (Абай, «Жаз»)
Жоғары-төмен үйрек-қаз,
Ұшып тұрса сымпиып.
4) Ассонанс
Ассонанс — өлең жолдарында біркелкі дауысты дыбыстардың жиі қайталануы арқылы әуезділік тудыратын дыбыстық өрнек. Көбіне ұйқас пен ырғақпен астаса отырып, өлеңнің сазын күшейтеді.
Мысал (І. Жансүгіров)
Ағынды менің Ақсуым,
Ақырып әлі ағасың.
Ақилаған ашумен
Ақтарды асқар сабасын.
Мысал (Махамбет, «Мұнар күн»)
Қатараған қара нар
Арқаның қиып алған күн,
Алма мойын аруды
Ат артына салған күн.
Қысқаша түйін
- Антитеза — қарсы қою арқылы бейнені айқындау.
- Анафора — тармақ басындағы қайталау арқылы екпін мен ырғақ жасау.
- Антоним — мағынасы қарама-қарсы сөздер.
- Ассонанс — дауысты дыбыстардың қайталануынан туған әуезділік.